Munarmedia.kz | 13.06.2026 | ASTANA Соңғы уақытта Орталық Азияда көптеген маңызды саяси және экономикалық оқиғалар орын алғанымен, өңір мемлекеттері үшін ең өзекті мәселенің бірі су ресурстары болып қала береді. Климаттың өзгеруі, мұздықтардың жедел еруі, халық санының өсуі және суға деген сұраныстың артуы аймақтағы су қауіпсіздігі мәселесін күн тәртібінің алдыңғы қатарына шығарды.
Орталық Азия елдері бұл түйткілді шешудің жаңа тетіктерін қарастырып жатыр. Соның бірі – су ресурстарының негізгі бөлігін қалыптастыратын жоғары ағыста орналасқан мемлекеттерге экономикалық өтемақы төлеу мәселесі.
Қырғызстан өтемақы тетігін енгізуді ұсынды
Қырғызстан президенті Sadyr Japarov өңірдегі су ресурстарының қалыптасуын қамтамасыз ететін жоғары ағыстағы мемлекеттер үшін экономикалық өтемақы механизмдерін енгізуді ұсынды.
Оның айтуынша, Бішкек ондаған жылдар бойы су бөлудің бұрынғы лимиттерін сақтап келеді, су қоймаларында суды жинақтау мен босату қызметтерін атқарып, гидротехникалық нысандардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп отыр.
– Өңір елдерінің ортақ келісімге келуі оңай емес екені түсінікті. Дегенмен су және энергетикалық ресурстарды бөлу тетіктеріне тиімді экономикалық құралдарды кезең-кезеңімен енгізу арқылы барлық тараптың мүддесін ескеретін теңгерімді шешімдер қабылдауымыз қажет, – деді Қырғызстан басшысы.
Айта кетейік, бұған дейін су мәселесіне қатысты пікірталастарда елдердің ұстанымы олардың географиялық орналасуына байланысты өзгеріп келген. Жоғары ағыстағы мемлекеттер – Қырғызстан мен Тәжікстан, ал төменгі ағыстағы елдер – Қазақстан мен Өзбекстан су ресурстарын пайдалану мәселесінде түрлі көзқарас білдіріп келеді.
Мұздықтардың еруі алаңдатып отыр
Тәжікстан президенті Emomali Rahmon ел аумағында Орталық Азиядағы су ресурстарының шамамен 60 пайызы қалыптасатынын атап өтті.
Ол өңір үшін ең үлкен қауіптердің бірі мұздықтардың жаппай еруі екенін айтты.
– Тәжікстандағы 14 мыңнан астам мұздықтың 1300-ден астамы толығымен жойылып кетті. Бұл үдеріс жалғасып жатыр. Соның салдарынан су балансы бұзылып, табиғи апаттар қаупі артып, экологиялық жағдай күрделене түсуде, – деді Тәжікстан көшбасшысы.
Арал теңізін қалпына келтіру жұмыстары жалғасуда
Қазақстан Президенті Kassym-Jomart Tokayev өңірдегі экологиялық мәселелердің ішінде Арал теңізінің жағдайына ерекше тоқталды.
– Арал теңізі әлі күнге дейін бізге табиғи ресурстарды ұтымсыз пайдаланудың салдарын еске салып келеді. Сонымен бірге ғылыми негізделген және батыл шешімдердің арқасында қандай нәтижелерге қол жеткізуге болатынын көрсетеді, – деді Мемлекет басшысы.
Президенттің мәліметінше, бүгінгі таңда Солтүстік Аралдың шамамен 36 пайызы қалпына келтірілген. Соның нәтижесінде су сапасы жақсарып, балық қоры көбейіп, өңір тұрғындарының тұрмыс деңгейі артқан.
Каспий теңізінің экологиялық ахуалы да өзекті
Қасым-Жомарт Тоқаев Каспий теңізін қорғау мәселесіне де назар аударып, оның экологиялық тепе-теңдікті, биоалуантүрлілікті және өңірдің орнықты дамуын қамтамасыз етудегі маңызын атап өтті.
Бұл мәселе Түрікменстан үшін де ерекше өзекті.
Түрікменстан президенті Serdar Berdimuhamedow елдің Каспий өңірінің ажырамас бөлігі ретінде теңіздегі барлық экологиялық мәселелер бойынша белсенді ұстаным танытып отырғанын айтты.
Оның сөзінше, 2026 жылдың қазан айында Каспий маңы елдерінің жоғары деңгейдегі кезекті кездесуі өткізіліп, теңіздің экологиялық жағдайын жақсарту мен табиғи байлығын сақтау бағытындағы ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеру жоспарланып отыр.
Өзбекстан жаһандық экологиялық ынтымақтастықтың әлсіреуіне алаңдаулы
Өзбекстан президенті Shavkat Mirziyoyev климаттың өзгеруі мәселесінде халықаралық ынтымақтастықтың әлсіреуіне алаңдаушылық білдірді.
– Көптеген мәлімдемелер мен үндеулер нақты қаржылық және техникалық ресурстармен қамтамасыз етілмейді. Климат өзгерісіне ең аз үлес қосқан мемлекеттер оның зардаптарымен жалғыз күресуге мәжбүр болып отыр, – деді ол.
Су тапшылығы күшейіп келеді
Халықаралық ұйымдардың деректеріне сәйкес, Орталық Азияда жан басына шаққандағы жаңартылатын су ресурстарының көлемі азайып келеді. Соңғы он жылда бұл көрсеткіш тағы 7 пайызға төмендеген.
Ал Food and Agriculture Organization мәліметіне сәйкес, 2015 жылдан бері өңірде бір адамға шаққандағы қолжетімді жаңартылатын су ресурстары 12 пайызға қысқарған. Бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі саналады.
Бұған дейін Nikolay Podguzov Орталық Азияның су тапшылығының ең жоғары деңгейіне жақындағанын мәлімдеген болатын. Оның айтуынша, өңір халқының шамамен 13 пайызы қауіпсіз ауыз суға толық қол жеткізе алмай отыр.
Сарапшылардың пікірінше, Орталық Азия елдері үшін су ресурстарын тиімді басқару, трансшекаралық өзендерді бірлесіп пайдалану және климаттық өзгерістерге бейімделу бағытындағы нақты іс-қимылдарды күшейту аса маңызды. Өйткені су қауіпсіздігі алдағы онжылдықтарда өңірдің экономикалық дамуы мен тұрақтылығын айқындайтын негізгі факторлардың біріне айналмақ.
#ОрталықАзия #СуТапшылығы #Қазақстан #Қырғызстан #Тәжікстан #Өзбекстан #Түрікменстан #АралТеңізі #КаспийТеңізі #Экология #Климат #Munarmedia