Ақмола облысының Целиноград ауданындағы Жаңажол ауылының тұрғындары ауылға жақын маңнан құм-қиыршық тас карьерін ашу жоспарына алаңдап отыр. Жоба бойынша жылына 484 мың текше метрге дейін шикізат өндіру көзделген. Ал карьердің жұмыс мерзімі 2027 жылдан 2036 жылға дейін есептелген. Тұрғындарды алаңдатқан негізгі мәселе — жердің экологиялық жағдайы, ауыр техниканың қозғалысы және карьер жабылғаннан кейін аумақтың тағдыры.
Жаңажол ауылының маңында құм-қиыршық тас карьерін ашу мәселесі қоғамдық тыңдауға шығарылды. Жоба ауылдан шамамен үш шақырым жерде орналасқан аумақты игеруді көздейді.
Жергілікті тұрғындар бұл бастамаға қарсылық білдіруде. Олардың уәжі — карьердің ауылға жақындығы ғана емес, оның ұзақ жылдар бойы жұмыс істеуі мүмкін екені.
6 миллион текше метр құм-қиыршық тас өндірілмек
Ресми экологиялық құжаттағы мәліметке сәйкес, «Строй Песок Астана» ЖШС игеруге ниетті «Ақмол 2025» учаскесінің Солтүстік блогындағы құм-қиыршық тас қоспасының минералдық ресурсы 6 023 650 текше метр деп есептелген.
Өндірістік шығындардың 5 пайызын алып тастағанда, алынатын қор көлемі 5 722 470 текше метрді құрайды.
Жоба бойынша карьердің жылдық өндірістік қуаты — 484 мың текше метр.
Карьердің әсер ету кезеңі 2027 жылдың қаңтарынан 2036 жылдың желтоқсанына дейін жоспарланған.
Яғни бұл қысқа мерзімді жоба емес. Сөз шамамен он жылға есептелген өндіріс туралы болып отыр.
Сонымен қатар лицензиялық аумақта Солтүстік және Оңтүстік блоктар бар. Қазіргі уақытта қор Солтүстік блок бойынша есептелген. Оңтүстік блок мемлекеттік балансқа әлі қойылмағанымен, құжатта кейінгі геологиялық зерттеулерден соң игерілуі мүмкін перспективалы аумақ ретінде қарастырылады.
Осы тұста ауыл тұрғындарының алаңдайтын мәселесі де түсінікті: бүгін бір блок игерілсе, ертең екіншісінің тағдыры қандай болады?
Карьер жылына қанша ақша айналдырады?
Жобада көрсетілген 484 мың текше метр жылдық өндіріс көлемін шартты түрде есепке алсақ, өнімнің бір текше метрін 2700 теңгеден өткізу жағдайында жылдық жалпы түсім шамамен 1,3 млрд теңге болуы мүмкін.
Ал текше метріне 3750 теңге деңгейіндегі баға қолданылса, бұл көрсеткіш 1,8 млрд теңгеге жуықтайды.
Алайда бұл сандарды компанияның таза пайдасы деп түсінуге болмайды.
Бұл — тек болжамды жалпы түсім. Одан техникаға, жанармайға, жұмысшылардың жалақысына, тасымалға, салықтарға, рекультивацияға және басқа да өндірістік шығындарға жұмсалатын қаражат шегеріледі.
Дегенмен мәселенің экономикалық ауқымы осымен-ақ көрінеді: ауыл маңындағы жер қойнауынан жыл сайын миллиардтаған теңгенің құрылыс шикізаты алынуы ықтимал.
Ал ауыл тұрғындары одан қандай нақты экономикалық пайда көреді?
Мәселенің түйіні осында.
Халыққа қандай пайда тиеді?
2025 жылы Ақмола облысында кең таралған пайдалы қазбаларды пайдаланушылар облыстың әлеуметтік-экономикалық және инфрақұрылымдық дамуына 126,5 млн теңге аударған.
Ал пайдалы қазбаларды өндіру салығынан түскен түсім 843,5 млн теңге болған.
Бұл — бүкіл облыс бойынша көрсеткіш.
Ал Жаңажол жағдайында тұрғындар үшін нақты сұрақтар әлі де бар:
ауылға қанша қаражат түседі?
қандай әлеуметтік нысандар салынады?
жолды кім жөндейді?
ауыр техниканың қозғалысынан жол бүлінсе, шығынды кім өтейді?
шаң-тозаң мәселесі қалай шешіледі?
карьер жабылған соң жерді кім қалпына келтіреді?
Бұл сұрақтардың әрқайсысына нақты әрі ашық жауап қажет.
Аршалыдағы жағдай Жаңажолға сабақ бола ала ма?
Астанаға іргелес Аршалы ауданындағы карьерлер мәселесі бұл тақырыптың қаншалықты күрделі екенін көрсетеді.
Ақмола облысының ресми мәліметінде ауданда щебень карьерлерінің негізгі бөлігі орналасқаны және ауыр жүк көліктерінің қозғалысына байланысты жаз мезгілінде Аршалы кентінде шаңдану проблемасы бар екені айтылған.
Бұл ретте 2025 жылы «Время» басылымының журналистік зерттеуінде Аршалы ауданында карьерлер саны 30-дан асатыны туралы мәлімет келтірілді. Материалда тұрғындардың жолдардың бұзылуына, шаңға және қараусыз қалған карьерлерге қатысты шағымдары да айтылған.
Кей тұрғындар бұрынғы карьерлердің бір бөлігі кейін қараусыз қалғанын, ал кейбір кәсіпорындардың банкрот болуынан кейін жерді қалпына келтіру мәселесі жергілікті биліктің мойнына түскенін мәлімдеген.
Бұл — Жаңажол тұрғындары үшін маңызды мәселе.
Өйткені карьерді ашу бір мәселе болса, оны жапқаннан кейін жерді қалпына келтіру — одан да күрделі міндет.
Карьер жабылса, жердің тағдыры не болады?
Кез келген өндірістік жобада рекультивация мәселесі маңызды орын алады.
Алайда ауыл тұрғындарын мазалайтыны — құжатта рекультивация қарастырылған-қарастырылмағаны ғана емес, оның нақты қалай және кімнің қаражатына жүргізілетіні.
Мысалы, компания банкрот болса не болады?
Заңды тұлға таратылса ше?
Жердің немесе жер қойнауын пайдалану құқығының иесі өзгерсе ше?
Рекультивацияға алдын ала қарастырылған қаржы жеткіліксіз болып қалса ше?
Бұл сұрақтарға карьер іске қосылмай тұрып жауап берілуі тиіс.
Өйткені жерді қазу, құмды тиеу және тасымалдау салыстырмалы түрде оңай. Ал бүлінген жерді толық қалпына келтіру әлдеқайда күрделі.
Ақмола облысында карьерлер көбейіп бара ма?
Облыс әкімдігінің мәліметіне сәйкес, Ақмола облысының 19 ауданының 17-сінде жүздеген кен орны игеріліп жатыр.
Мұның негізгі себептерінің бірі — Астананың қарқынды дамуы және құрылыс материалдарына деген сұраныстың өсуі.
Логика қарапайым: елордада құрылыс көбейеді, құрылысқа құм мен қиыршық тас қажет, ал Астанаға жақын орналасқан Ақмола облысы бұл шикізатты жеткізудің негізгі бағыттарының біріне айналады.
Бірақ мұндай жағдайда маңызды сұрақ туындайды:
Елорда маңындағы құрылыс қарқынының экологиялық салмағын ауылдық жерлер ғана көтеруі тиіс пе?
Мәселе карьердің бар-жоғында ғана емес. Мәселе — олардың қанша екенінде және олардың жиынтық әсері қалай бағаланатынында.
Бір карьер заңды болуы мүмкін. Ал ондаған карьер ше?
Ақмола облысында кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге 69 лицензия және 112 келісімшарт бар екені облыстық мәслихаттың ресми материалында көрсетілген.
Бұл — 181 жер қойнауын пайдалану құқығы.
Сонда әрбір учаске бойынша қоғамға ашық ақпарат болуы орынды:
карьер қай жерде орналасқан?
оның аумағы қанша гектар?
қоры қанша?
жылына қанша шикізат өндіріледі?
тәулігіне қанша ауыр жүк көлігі жүреді?
қанша салық төленеді?
жергілікті инфрақұрылымға қандай қаражат бөлінеді?
рекультивацияға қандай қаржылық кепілдік бар?
карьер жабылғаннан кейін жер қалай қалпына келтіріледі?
Мұндай ақпараттың ашық болуы қоғамдық сенімді арттыра алады.
Заңсыз карьерлер мәселесі де бар
Карьерлер мәселесі заңды жобалармен ғана шектелмейді.
Ақмола облысында пайдалы қазбаларды заңсыз өндіру фактілерін анықтау бойынша жұмыс тобы құрылған.
Ресми мәлімет бойынша, заңсыз өндіру фактілері Аршалы, Бурабай және Целиноград аудандарында тіркелген.
Тексерілген 15 аумақта экономикалық шығын 65 млн теңге болған.
Бұл жерде тағы бір маңызды мәселе бар.
Заңсыз өндірумен күрес жүргізіліп жатқан жағдайда, заңды түрде жұмыс істейтін карьерлердің жиынтық экологиялық әсерін бағалау қаншалықты жүйелі жүргізіледі?
Бір карьердің әсері жеке алғанда рұқсат етілген деңгейде болуы мүмкін.
Екінші карьер де сондай талаптарға сай болуы мүмкін.
Үшінші карьер де.
Бірақ бір аудан аумағында ондаған карьер қатар жұмыс істеген кезде олардың шаңы, ауыр техникасы, жолдарға түсетін салмағы, жер бедерінің өзгеруі және басқа да факторлардың жиынтық әсері қандай болады?
Бұл — бөлек зерттеуді қажет ететін мәселе.
Карьер мен халық денсаулығы: эмоция емес, нақты зерттеу қажет
Жергілікті тұрғындар арасында карьерлерден көтерілген шаңның адам денсаулығына әсері туралы алаңдаушылық бар.
Алайда мұндай мәселені журналистік материалда нақты медициналық факт ретінде көрсету үшін бірнеше жылдық статистика мен эпидемиологиялық зерттеу қажет.
Қолда ондай зерттеу болмаса, карьерлер белгілі бір ауруды тікелей туғызады деп кесіп айту дұрыс емес.
Бірақ мемлекеттен басқа сұрақты талап етуге болады:
Карьерлер орналасқан елді мекендердегі ауа сапасы, шаңдану деңгейі мен халық денсаулығы арасында байланыс бар-жоғы зерттелді ме?
Бұл сұрақ нақты дерек пен тәуелсіз сараптаманы талап етеді.
Қоғамдық тыңдау формалды рәсімге айналмауы тиіс
Жаңажолдағы қоғамдық тыңдауды ұйымдастыруға Ақмола облысының Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы жауапты ретінде көрсетілген.
Тұрғындардың қарсылығы жағдайында қоғамдық тыңдаудың маңызы ерекше.
Халыққа тек «жоба заң талаптарына сәйкес» деген жалпы жауап жеткіліксіз.
Тұрғындар нақты ақпарат алуы керек:
Карьер ауылдан нақты қанша қашықтықта орналасады?
Күніне қанша жүк көлігі жүреді?
Олар қандай жолмен қозғалады?
Шаңның таралуын азайту үшін қандай шаралар қарастырылған?
Ауыл инфрақұрылымына түсетін салмақ қалай өтеледі?
Карьер жабылғаннан кейін рекультивация қалай жүргізіледі?
Оған қаржылық кепілдік бар ма?
Осы сұрақтарға ашық жауап беру — қоғамдық сенімнің негізгі шарты.
Жаңажол тұрғындары не талап ете алады?
Мәселені тек «карьер болсын» немесе «карьер болмасын» деген екі пікірге тіреп қою жеткіліксіз.
Жоба бойынша тәуелсіз сараптама жүргізу маңызды.
Кемінде бес мәселе қайта қаралуы қажет:
Біріншісі — карьердің ауылға нақты арақашықтығы.
Екіншісі — тәуліктік және жылдық жүк көлігі қозғалысының есебі.
Үшіншісі — шаң мен басқа да шығарындылардың ауылға әсері.
Төртіншісі — рекультивацияға арналған нақты қаржылық кепілдік.
Бесіншісі — Жаңажолдағы жобаны басқа карьерлермен бірге қарастырып, аумақтың жинақталған экологиялық әсерін бағалау.
Бұл талаптар кәсіпкерлікке қарсы шығу емес. Керісінше, жер қойнауын пайдалану мен ауыл тұрғындарының құқықтары арасында ашық әрі түсінікті ереже қалыптастыруға бағытталған.
Астанаға құрылыс материалы керек. Бірақ оның құнын кім төлейді?
Астана өсіп келеді. Жаңа тұрғын үйлер, мектептер, жолдар мен әлеуметтік нысандар салынады.
Олардың барлығына құрылыс материалдары қажет.
Бұл — объективті экономикалық қажеттілік.
Кәсіпкерлердің жер қойнауын заң аясында пайдалануына да мүмкіндік болуы керек.
Бірақ осы процесте тағы бір қағида сақталуы тиіс: экономикалық пайда мен экологиялық жауапкершілік қатар жүруі қажет.
Кәсіпкер табыс тапса, өндірістің қоршаған ортаға және жергілікті инфрақұрылымға әсері де алдын ала есептеліп, оның орнын толтыру тетіктері нақты болуы керек.
Жаңажолдағы мәселе сондықтан бір ғана карьердің тағдырынан әлдеқайда кең.
Бұл — құрылысқа қажетті шикізатты өндіру мен ауыл тұрғындарының өмір сүру ортасын қорғау арасындағы тепе-теңдік туралы мәселе.
Жер қойнауындағы ресурс мемлекет үшін экономикалық маңызға ие болуы мүмкін.
Бірақ сол жердің үстінде халық өмір сүріп жатыр.
Сондықтан қоғамдық тыңдаудың басты нәтижесі тұрғындарға жай ғана уәде беру емес, нақты ақпарат, есеп және жауапкершіліктің айқын тетігін көрсету болуы тиіс.
Жаңажол тұрғындарына теледидар емес, жауап керек. Уәде емес, нақты кепілдік қажет.
Munarmedia.kz
Фотолар: "Tiek.kz" ютуб каналынан алынды.
https://youtu.be/SaNZFJqqn00?si=phZSGgdmbmXB78Jz