Атап айтқанда, 2023 жылғы сайлауда азаматтар Мәжіліс депутаттарын ғана емес, барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарын да таңдады. Әрине, «Amanat» партиясының жаңа құрылған «Әділет» партиясының бағытын толық қолдап, Мемлекет басшысы ұсынған саяси күн тәртібінің төңірегіне топтасуға шешім қабылдауын түсінуге болады. Бұл белгілі бір дәрежеде қисынды әрі заңды саяси процесс ретінде қабылдануы мүмкін.
Алайда дәл осы тұста маңызды құқықтық мәселе туындайды: «Amanat» партиясының атынан сайланған барлық деңгейдегі депутаттардың мандаттарының заңдылығы мен легитимдігі қандай болмақ?
Бүгінде еліміздің түкпір-түкпірінде «Amanat» партиясының атауы «Әділет» партиясының атауымен ауыстырылып жатыр. Бұл жағдай аталған партияның дербес саяси құрылым ретіндегі қызметінің тоқтатылу процесі басталғанын көрсетеді. Соның салдарынан көптеген мәслихат депутаттары өздерінің құқықтық мәртебесіне қатысты түсініксіз жағдайда қалып отыр. Олар алдағы уақытта қалай әрекет ету керектігін білмейді.
Қазіргі уақытта «Amanat» – облыстық, қалалық, аудандық және ауылдық деңгейдегі өкілді органдарда басым көпшілікке ие еліміздегі ең ірі саяси партия. Бұл – даусыз факт. Осыдан бастау алуымыз қажет.
Екінші маңызды жайт – «Әділет» партиясы мүлде жаңа саяси ұйым болып табылады. Ол 2026 жылғы 1 маусымда ресми тіркелді және бүгінгі таңда оның мәслихаттарда өз депутаттары жоқ.
Үшінші факт – 12 маусымда «Amanat» партиясы «Әділет» партиясының құрамына қосылу туралы шешім қабылдады, ал 14 маусымда «Әділет» бұл шешімді қабылдады. Бұл деректерді қайталап отырғанымның себебі – қалыптасқан жағдайды нақты түсіну үшін олардың маңызы зор.
Заң не дейді?
Қазақстан Республикасының «Сайлау туралы» Конституциялық заңында, «Саяси партиялар туралы» заңында және «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» заңында партиялардың бірігуі немесе қосылуы нәтижесінде депутаттық мандаттардың автоматты түрде жаңа партияға өтетінін көздейтін нақты норма жоқ.
Мәслихат депутаты мандатты партиядан емес, сайлаушылардан алады. Иә, ол партиялық тізім бойынша сайланады, бірақ оның өкілеттігі сайлаушылардың еркіне негізделеді.
Қолданыстағы заңнаманы қысқаша түсіндірсек, қызметін тоқтатқан саяси партияның тізімі бойынша сайланған депутаттардың өкілеттіктерін тоқтату мәселесі туындайды. Бұл жекелеген саясаттанушылардың немесе сарапшылардың пікірі емес, заң талаптарынан туындайтын құқықтық мәселе.
Әрине, кейбіреулер бұл жерде партияның таратылуы емес, қайта ұйымдастырылуы туралы сөз болып отырғанын айтуы мүмкін. Шынында да, Азаматтық кодекске сәйкес заңды тұлға басқа ұйымға қосылған жағдайда оның құқықтары мен міндеттері құқықтық мирасқорға өтеді.
Бірақ бұл қағида депутаттық мандаттарға да қолданыла ма?
Міне, бүгінгі күні дәл осы өзекті сұраққа Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы мен Әділет министрлігі нақты әрі ресми жауап берген жоқ.
Оның орнына қоғамдық кеңістікте «мандаттар сақталады, өйткені сайлаушылар нақты адамдарға және олардың саяси бағытына дауыс берген» деген сипаттағы пікірлер айтылуда. Алайда бұл – құқықтық норма емес, тек көзқарас.
Шын мәнінде, 2023 жылғы сайлауда азаматтар «Әділет» партиясына емес, дәл «Amanat» партиясына дауыс берді. Сондықтан сайлаушылардың сенімі жаңа саяси бірлестікке автоматты түрде ауысты деп есептеу құқықтық тұрғыдан даулы мәселе болып қала береді.
Тіпті қоғам мұндай өзгеріске қарсы болмаса да, демократиялық мемлекетте мұндай сенімді растаудың жалғыз жолы – халықтың еркін қайтадан білдіруі, яғни дауыс беру рәсімі арқылы жүзеге асуы тиіс.
Қоғамды толғандырған үш сұрақ
Осыған байланысты қоғамда бірнеше маңызды сұрақ туындап отыр.
Біріншіден, партияны қайта ұйымдастыру рәсімі аяқталғаннан кейін Орталық сайлау комиссиясы «Amanat» партиясынан сайланған мәслихат депутаттарының мәртебесіне қатысты ресми түсіндірме бере ме?
Екіншіден, «Әділет» партиясы құқықтық мирасқор ретінде депутаттарды фракция құрамынан шығару немесе оларды «жаңа саяси бағытқа сәйкес келмейді» деген негізбен мандатынан айыру құқығына ие бола ма?
Үшіншіден, егер жаңа саяси құрылым бұрынғы партияның барлық саяси құқықтарын қабылдайтын болса, онда сайлаушылардың сенімін қайта растау үшін дауыс беру өткізу қажет емес пе?
Мәслихаттардың легитимдігі мәселесі
Заңгерлер арасында заңды тұлғаның таратылуы немесе қызметін тоқтатуы уәкілетті мемлекеттік органның тиісті шешімі күшіне енген сәттен бастап аяқталады деген пікір қалыптасқан. Бұл жағдайда мұндай шешімді Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі қабылдайды.
Олай болса, тағы бір заңды сұрақ туындайды: заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру немесе тарату рәсімі бірнеше айға созылатын болса, осы кезеңде «Amanat» партиясынан сайланған мәслихат депутаттарының өкілеттігі толық заңды болып қала ма, әлде олардың мәртебесіне қатысты құқықтық күмән туындай ма?
Бұл мәселені көтеру ешқандай да саяси тұрақсыздық тудыру немесе «қайықты шайқау» әрекеті емес. Бұл – қоғамның заң талаптарының қалай қолданылатынын түсінуге деген заңды ұмтылысы.
Өйткені жергілікті мәслихаттардың легитимдігі – мемлекетке деген қоғамдық сенімнің негіздерінің бірі. Мемлекет басшысы да өз сөздерінде өкілді билік органдарының рөлі артып келе жатқанын бірнеше рет атап өтті. Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін және саяси жүйе жаңарған жағдайда мәслихаттардың маңызы бұрынғыдан да күшейе түсті.
Сондықтан қоғамда олардың заңдылығына қатысты күмән болмауы тиіс.
Егер біз Әділетті Қазақстан құрып, Халық үніне құлақ асатын мемлекет қағидатын орнықтыруды мақсат етсек, онда ең алдымен заңның әрпін де, рухын да сақтаудан бастауымыз керек.
Сол себепті бұл мәселеге қатысты Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының, Әділет министрлігінің және «Әділет» партиясы басшылығының ресми түсініктемесін күтеміз.