Munarmedia.kz.13.09.2026-ASTANA– БРИКС елдерінің Нью-Делиде өткен XVIII саммиті жаһандық экономикадағы маңызды үрдісті тағы бір мәрте айқындады: дамушы ірі экономикалар халықаралық саудада АҚШ долларына тәуелділікті азайтудың нақты тетіктерін іздеп жатыр. Алайда бұл үдерісті «БРИКС доллардан бас тартты» деп түсіндіру дұрыс емес.
Саммит қорытындысында қабылданған Нью-Дели декларациясы БРИКС елдері арасындағы ұлттық валюталармен есеп айырысуды кеңейтуді, трансшекаралық төлемдерді арзандатуды және ұлттық төлем жүйелерінің өзара ықпалдастығын күшейтуді қолдады. Бірақ ортақ БРИКС валютасын енгізу туралы шешім қабылданған жоқ. The Indian Express+1
Бұл айырмашылықтың экономикалық маңызы өте үлкен.
Дедолларизация деген не?
Дедолларизацияны АҚШ валютасын әлемдік экономикадан толық ығыстыру деп түсіну – тым қарапайым түсінік.
Экономикалық тұрғыдан дедолларизация дегеніміз – халықаралық саудада, инвестицияда, резервтерде және трансшекаралық төлемдерде доллардың үлесін біртіндеп азайту.
БРИКС дәл осы бағытта қозғалып отыр.
Бірақ доллардың әлемдік қаржы жүйесіндегі позициясы әлі де өте мықты. Халықаралық валюта қорының резервтік валюталар статистикасына сүйенген сараптамаларда АҚШ доллары әлемдік валюта резервтерінің шамамен 56–58 пайызын құрайтыны көрсетіледі. Ал халықаралық валюта нарығындағы операциялардың басым бөлігінде доллар қатысады. IISS+1
Сондықтан БРИКС-тің қазіргі мақсаты – долларды ертеңнен бастап алмастыру емес, долларсыз жұмыс істей алатын қосымша қаржылық арналарды қалыптастыру.
БРИКС неге ұлттық валюталарға көшкісі келеді?
Мұның бірнеше экономикалық себебі бар.
Біріншісі – транзакциялық шығындар.
Егер екі елдің компаниялары өзара сауда жасағанда төлемді доллар арқылы жүргізсе, валютаны бірнеше рет айырбастауға, халықаралық банктердің қызметін пайдалануға және қосымша комиссия төлеуге тура келуі мүмкін.
Ал тікелей ұлттық валюталармен есеп айырысу мұндай шығындардың бір бөлігін қысқартуға мүмкіндік береді.
Екіншісі – санкциялық тәуекел.
Соңғы жылдары халықаралық қаржы инфрақұрылымының саяси тәуекелдері айқын көрінді. Ресейдің қаржы жүйесіне салынған санкциялар Мәскеуді балама төлем арналарына белсендірек көшуге итермеледі. Бірақ бұл мәселе тек Ресейге қатысты емес. БРИКС-тің басқа мемлекеттері де халықаралық төлем инфрақұрылымының бір орталыққа шамадан тыс тәуелді болуын тәуекел ретінде қарастырады.
Үшіншісі – қаржылық егемендік.
БРИКС құрамындағы елдердің экономикалары мен сыртқы саудасы өскен сайын олар халықаралық есеп айырысудың өздеріне қолайлы архитектурасын қалыптастыруға мүдделі.
BRICS Pay: революция емес, инфрақұрылым
Соңғы уақытта BRICS Pay атауы жиі айтылып жүр. Бірақ оның табиғатын дұрыс түсіну маңызды.
BRICS Pay-ді жаңа ортақ валюта ретінде қарастыруға болмайды. Оның экономикалық идеясы – БРИКС мемлекеттерінің қолданыстағы ұлттық төлем инфрақұрылымдарын өзара байланыстыру.
Мысалы, Үндістанда UPI, Бразилияда Pix, Қытайда CIPS секілді ұлттық немесе халықаралық төлем тетіктері бар. 2026 жылғы талқылауларда осы жүйелердің өзара ықпалдастығы мен трансшекаралық төлемдерді жеңілдету мәселесі алдыңғы орынға шықты. Reuters+1
Бұл жерде маңызды өзгеріс мынада: БРИКС жаңа бір ғана банк немесе жаңа бір ғана валюта құрудан бұрын, қолданыстағы ұлттық жүйелерді байланыстыруға тырысып отыр.
Экономикалық тұрғыдан бұл анағұрлым реалистік тәсіл.
Неге ортақ БРИКС валютасын енгізу қиын?
Ортақ валюта үшін тек саяси келісім жеткіліксіз.
Оған бірыңғай ақша-несие саясаты, орталықтандырылған немесе үйлестірілген қаржы реттеуі, капитал қозғалысының ортақ қағидалары және валюта бағамдарына қатысты сенімді механизм қажет.
Ал БРИКС елдерінің экономикалық модельдері бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.
Қытайдың экономикасы мен қаржы жүйесі Үндістаннан өзгеше. Ресейдің ақша-несие саясаты Бразилиядан бөлек. Сауд Арабиясының валюталық жүйесі де басқа.
Сондықтан ортақ валюта шығару техникалық жағынан да, макроэкономикалық тұрғыдан да аса күрделі міндет.
Сол себепті Нью-Дели саммитінде негізгі назар ортақ ақшаға емес, ұлттық валюталардағы сауда мен төлем жүйелерін дамытуға аударылды. Үндістан тарапы да ортақ БРИКС валютасын құруды қазіргі күн тәртібіне қоймай, ұлттық төлем жүйелерін байланыстыруға басымдық беріп отыр. The Times of India+1
Доллардың әлсіреуінен кім ұтады?
Бір қарағанда, бұл АҚШ доллары үшін жағымсыз тенденция сияқты.
Бірақ мәселе күрделірек.
Доллардың әлемдік резервтік валюта ретіндегі мәртебесі АҚШ экономикасына арзан қаржыландыру, халықаралық капиталға кең қолжетімділік және сыртқы саудадағы ерекше артықшылықтар береді.
Егер халықаралық саудада басқа валюталардың үлесі өссе, ұзақ мерзімде доллардың монополиялық позициясы әлсіреуі мүмкін.
Алайда БРИКС елдерінің өздері үшін де тәуекел бар.
Ұлттық валюталардың барлығы бірдей халықаралық нарықта жоғары өтімділікке ие емес. Мысалы, юаньның халықаралық рөлі өсіп келе жатқанымен, оның капитал қозғалысына қатысты Қытайдың ішкі реттеулері бар.
Ал рубль, рупий немесе реал сияқты валюталарды жаһандық резервтік актив ретінде доллармен салыстыру әзірге қиын.
Сондықтан БРИКС-тің алдында қарапайым сұрақ тұр: доллардан тәуелділікті азайтқан кезде оның орнына не келеді?
Қазіргі жауап – бір валюта емес, бірнеше ұлттық валюта мен өзара байланыстырылған төлем жүйелерінің жиынтығы.
Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді?
БРИКС-тің қаржы жүйесіндегі өзгерістері Қазақстан үшін де жанама емес, нақты экономикалық маңызға ие.
Қазақстан БРИКС мүшесі болмаса да, оның негізгі сауда серіктестерінің арасында Қытай, Ресей, Үндістан және басқа да Азия мемлекеттері бар.
Егер БРИКС елдері ұлттық валюталармен есеп айырысуды кеңейтсе, Қазақстан кәсіпкерлері үшін де валюталық есеп айырысудың жаңа мүмкіндіктері пайда болуы ықтимал.
Мысалы, Қазақстан–Қытай саудасында теңге мен юань арасындағы тікелей операциялардың үлесін арттыру долларлық аралық конвертацияға деген қажеттілікті азайтуы мүмкін.
Қазақстан үшін мұның тағы бір маңызды жағы бар: валюталық тәуекелді әртараптандыру.
Бірақ бұл жерде де мәселені «доллардан бас тарту» тұрғысынан қарастыру дұрыс емес. Қазақстан экономикасы үшін доллар әлі де халықаралық сауда, инвестиция және резервтер жүйесінде маңызды валюта болып қала береді.
Сондықтан тиімді стратегия – бір валютаны екіншісімен алмастыру емес, есеп айырысу құралдарын көбейту.
БРИКС долларды алмастыра ала ма?
Қысқа жауап – жақын перспективада жоқ.
Бірақ БРИКС доллардың халықаралық экономикадағы жалғыз баламасыз құрал болып қалуына әсер ететін факторларды күшейтіп жатыр.
Біріншіден, ұлттық валюталардағы сауда өсуде.
Екіншіден, трансшекаралық төлем жүйелерін өзара байланыстыру жұмысы жүріп жатыр.
Үшіншіден, БРИКС-тің Жаңа даму банкі ұлттық валюталардағы қаржыландыруды кеңейтуге бағытталған. Нью-Дели декларациясында да жергілікті валюталармен қаржыландыруды тереңдету қолдау тапты. The Indian Express
Төртіншіден, орталық банктердің цифрлық валюталарын трансшекаралық төлемдерге пайдалану мүмкіндігі зерттеліп жатыр. Үндістан саммит қарсаңында БРИКС елдерінің цифрлық валюталарын байланыстыру идеясын алға шығарғаны хабарланды. Reuters
Осының барлығы доллардың орнын бір күнде басатын жаңа валюта емес, көпвалюталы халықаралық қаржы архитектурасының қалыптасуына алып келуі мүмкін.
Ең маңызды өзгеріс – валютада емес, төлем инфрақұрылымында
БРИКС-тің қазіргі стратегиясындағы ең маңызды нәрсе – доллардың орнына «БРИКС ақшасын» шығару емес.
Негізгі өзгеріс төлем инфрақұрылымында.
Егер елдер бір-бірімен сауда жасағанда төлемді өз валюталарында тікелей жүргізе алса, доллардың аралық валюта ретіндегі рөлі автоматты түрде қысқарады.
Бұл – баяу жүретін, бірақ ұзақ мерзімді процесс.
Сондықтан Нью-Дели саммитінің экономикалық нәтижесін «БРИКС доллардан бас тартты» деген бір сөйлеммен сипаттау дұрыс емес.
Дұрыс тұжырым мынау:
БРИКС долларды жойған жоқ. БРИКС долларсыз есеп айырысу мүмкіндігін кеңейтіп жатыр.
Бұл екі ұғымның айырмашылығы өте үлкен.
Әлемдік қаржы жүйесінде әзірге доллардың орны сақталады. Бірақ оның айналасында балама төлем арналары көбейіп келеді. Ал егер бұл инфрақұрылымдар бірнеше жыл бойы тұрақты жұмыс істеп, бизнес үшін шынымен арзан әрі ыңғайлы болса, халықаралық саудадағы валюталық тепе-теңдік біртіндеп өзгеруі мүмкін.
Демек, бүгінгі басты жаңалық – доллардың құлауы емес, доллар үстемдігіне балама инфрақұрылымның қалыптасу кезеңіне өтуі.
#Munarmedia #БРИКС #Экономика #Доллар #Дедолларизация #BRICSPay #ҰлттықВалюта #ХалықаралықСауда #Қаржы #ҚазақстанЭкономикасы #Үндістан #Қытай #Ресей #ЖаһандықЭкономика
:::