Munarmedia.kz 31.01.2026 /Астана/
20 қаңтар күні өткен кезекті Құрылтайдағы Президенттің сөзі алдағы уақытта референдумға шығарылуы мүмкін Конституциялық өзгерістерге арналған бағдарламалық құжат іспетті ұсынылды.
Әлеуметтік желілерде, Президент әкімшілігінен түскен «әдістемеге» сай әрекет етіп отырғаны байқалатын комментаторлардың жеңіл қолымен бұл бастамалар тіпті «реформалардың джефферсондық ауқымы» деп те аталып кетті.
Алайда Elge qaitaru активтерді қайтару жөніндегі қоғамдық қорының директоры, қоғам қайраткері Оразалы Ержанов Президент ұсынған жаңашылдықтарды «демократия ойыны» деп бағалады. Оның пікірінше, билік кезекті рет қазақстандықтарды өз болашағын өз бетінше айқындай алатын кемел қоғам ретінде мойындаудан бас тартты.
«Республика» басылымына берген сұхбатында ол бұл сөздердің шынайы демократизацияға «тіпті иісі де жоқ» екенін ашық айтты.
«Қысқартылған парламент»
— Оразалы Сантаевич, Құрылтай қарсаңында сіз әлеуметтік желілерде бұл жиын мүшелеріне сенімсіздік білдіріп, «оларды кім, қандай қағидамен таңдады?» деген сұрақ қойған едіңіз. Президент бұл сұраққа ішінара жауап бергендей болды: енді Құрылтай мен Қазақстан халқы Ассамблеясының орнына Халық кеңесі құрылады. Оның мүшелері этномәдени бірлестіктердің, ірі ҮЕҰ-лардың, мәслихат депутаттарының және өңірлік қоғамдық кеңестердің ұсынысы бойынша іріктеледі, алайда 126 адамның соңғы тізімін Президенттің өзі бекітеді. Жаңа органға заң шығару бастамасы құқығы да берілмек. Бұл «шағын форматтағы парламент» болмай ма?
— Соңғы жылдардағы барлық сайлаудың нәтижесі қолдан жасалған — парламенттік те, президенттік те. Билік халықтың наразылығы белгілі бір шекке дейін жиналуы мүмкін екенін түсінеді де, осындай конституцияға сай келмейтін құрылымдарды (Назарбаев кезіндегі түрлі кеңестерден бастап) «бу шығару» үшін ойлап табады. Бірақ олардың құрамын тағы да өзі жасақтайды. Қазіргі Құрылтай — соның айқын мысалы: делегаттарды ешкім сайлаған жоқ.
Тарихи тұрғыда Құрылтай — ру-тайпалар, жүздер жіберетін халық өкілдерінің жиыны. Жақында оқыдым: Қырғызстанда Құрылтай әлдеқайда демократиялық жолмен қалыптасады, әр аудан өз өкілдерін жібереді. Бізде ондай жоқ. Президент әкімшілігіндегілер «жақсы балаларды» жинап алып, ертең биліктің кез келген бастамасына «қолдаймыз» деп отыратын орган жасап отыр.
Бұл — квазидемократиялық құрылым. Оның үстіне бюджет есебінен жұмыс істейді: делегаттар жол шығынын да, тұратын орнын да өз қалтасынан төлемейді.
Шешім біреу ғана: адал саяси бәсекені, әділ парламенттік сайлауды қамтамасыз етіңіздер. Сонда ешқандай қосымша кеңес те, жасанды орган да қажет болмайды.
Сондықтан мұның бәрі — балалық, үстірт демократия ойыны сияқты көрінеді. Өкінішті. Қазақстан тәуелсіз ел болғанына отыз жылдан асты, ал билік әлі күнге дейін қоғамды «демократия сыйлау керек» жетілмеген орта деп қабылдайды. Тағы да қисық институтқа тап болдық.
Вице-президентке «күнделікті шаруаны» артып қояды
— Президент бұрын айтпаған тағы бір жаңалық — вице-президент лауазымын қайта енгізу. Бұл қызметті кезінде Нұрсұлтан Назарбаев жойған еді. Қалай ойлайсыз, мақсаты не? Мұрагер дайындау ма?
— Тоқаев бұл қызметті ішкі мәселелерге алаңдамау үшін енгізіп отырғандай әсер қалдырады. Барлық ағымдағы шаруаны бір вице-президентке — шартты түрде «Боранбаевқа» артып қояды: зейнетақы төлесін, жол салсын, тағысын тағы…
Ал шындап айтсақ, бұл тағы бір өтпелі, түсініксіз күй. Егер бізде президенттік басқару жүйесі болса, президент — атқарушы биліктің де басшысы. Ал бізде біртүрлі гибрид ойлап тапқан: президент, премьер-министр, енді тағы вице-президент. Не үшін?
Классикалық президенттік модельге өтсеңіздер, онда премьер-министрден бас тартыңыздар. Ал вице-президент бар елдерде ол президентпен бірге сайланады, белгілі бір электораттың мүддесін білдіреді. Бізде оны Президент өзі тағайындайды. Онда ол жай министрден несімен ерекшеленеді?
Бұл — аралық, мағынасы жоқ лауазым. Оның объективті қажеттілігін көріп тұрғаным жоқ.
Мәжілістің орнына Құрылтай
— Президент болашақ парламенттің сұлбасын анық көрсетті: Мәжілістің орнына Құрылтай, бірпалаталы құрылым, 145 депутат, тек партиялық тізім бойынша сайлау. Бірмандатты округтерден қайта бас тартылды. Президентке солардың өзі тудыратын «шу» да ұнамай ма?
— Президентке парламентте бақылаудан тыс депутаттардың болуының өзі ұнамайды.
Қазіргі Мәжілісте 29 бірмандатты депутат бар, соның 20-дан астамы Amanat партиясының мүшелері. Яғни билік бәрібір «өз адамдарын» өткізді. Ал егер олардың саны көбейсе ше? Демократиялық қоғам талап еткендей, депутаттардың жартысы бірмандатты болуы керек делік. Бұл — бақылаудан шығу қаупі.
— Онда соңғы сайлауда мажоритарлық округтерді қайтарудың мәні неде болды?
— Бұл Қаңтар оқиғасынан кейінгі қорқыныш еді. «Халық билігіне оралдық» деген көрініс жасау керек болды. Қорқыныш сейілген соң, халық қайтадан «басқарылатын» болып көрінгенде, норманы алып тастады.
Ал шын мәнінде тәуелсіз партия тіркемек болған ең белсенді азаматтар түрмеге отырды. Бүгінде оппозициялық бағыттағы бірде-бір партия тіркелген жоқ. Сондықтан «пропорционалды жүйе кіші партияларды күшейтеді» деген сөз — алдау.
Мен бұл норманы тіпті антиконституциялық деп санаймын.
— Неге?
— Қазақстан халқы — 20 миллион. Соның кемінде 12 миллионы сайлау құқығына ие. Ал партия мүшелері миллиондап саналмайды ғой. Партияларға кіргісі келмейтін азаматтардың сайлану құқығы неге шектелуі тиіс? Бұл қалай демократизация?
Тағы бір маңызды жайт — парламент бірпалаталы болмауы керек. Сенатты неге сынайды? Себебі оны Назарбаев ойлап тапқан жолмен қалыптастырды: сайлаушылар арқылы, президенттік квотамен. Ал меніңше, сенаторлар өңірлердің тікелей өкілдері болуы тиіс — әр облыстан екі адам, оларды мәслихаттар емес, халықтың өзі сайлауы керек.
Заң шығару процесі күрделі болуы қажет. Сенат биліктегі көпшілік партия кез келген заңды өткізіп жібере бермеуі үшін қорғаныш қызметін атқаруы тиіс.
Сондықтан жарияланған өзгерістердің демократияға еш қатысы жоқ.
— Сұхбатыңызға рақмет!
Владимир Радионов