Munarmedia.kz.29.08.2026.ASTANA– Қазақстан соңғы бір жылда саяси жүйесінде ауқымды институционалдық өзгерістерді бастан өткерді. Жаңа Конституцияның күшіне енуі, қос палаталы Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтайдың қалыптасуы және саяси конфигурацияның өзгеруі елдің мемлекеттік басқару архитектурасында жаңа кезеңнің басталғанын көрсетеді.
Саяси сарапшы Баяжума Асылбектің пікірінше, бұл өзгерістерді мемлекеттік органдардың атауы мен құрылымын ауыстырумен ғана шектеуге болмайды. Оның пайымдауынша, реформалар Қазақстанның саяси жүйесін жаңа жағдайға бейімдеумен қатар, бұрын қалыптасқан саяси элитаның орнын жаңа буын кадрларымен алмастыру үдерісін де жеделдетуі мүмкін.
Саяси архитектура өзгерді
2026 жылғы 1 шілдеден бастап жаңа Конституция күшіне енді. Ал 23 тамыздағы сайлаудан кейін 145 депутаттан тұратын Құрылтай қалыптасты.
Осылайша бұрынғы Сенат пен Мәжілістен тұратын қос палаталы Парламенттің орнына бір палаталы заң шығарушы орган келді.
Ресми тұрғыда мұндай модельдің негізгі артықшылықтары ретінде заң шығару үдерісін жеделдету, бюрократиялық рәсімдерді қысқарту және мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру мәселелері қарастырылады.
Алайда саяси сарапшы бұл өзгерістердің саяси астары бұдан кең болуы мүмкін екенін атап өтеді.
Оның пікірінше, реформалардың мақсаты тек басқару жүйесін оңтайландырумен шектелмейді. Бұл үдеріс саяси элитаның жаңаруына және мемлекеттік басқаруға жаңа буын өкілдерінің келуіне жол ашуы мүмкін.
«Ақсақалдар дәуірі» аяқтала ма?
Назарбаев кезеңінде мемлекеттік басқарудың түрлі деңгейлерінде ұзақ жылдар қызмет атқарған, қалыптасқан саяси және әкімшілік байланыстары бар кадрлар шоғыры қалыптасты.
Сарапшы мұны белгілі бір саяси дәуірдің өзіндік кадрлық ерекшелігі ретінде бағалайды.
Оның пайымдауынша, кейінгі жылдардағы кадрлық ауыс-түйістерді осы тұрғыдан қарастыруға болады.
Бұл жерде мәселе шенеуніктің жасында емес, басқару тәсілінде.
Жаңа кезеңдегі мемлекеттік қызметші қоғамның сұранысын түсінетін, нақты нәтижеге жауап беретін, цифрлық басқару құралдарын меңгерген және реформаларды іске асыра алатын менеджер болуы тиіс деген пікір бар.
«Ескі жүйе» ұғымы да осы тұрғыда билікте ұзақ отыруды, жоғары тұрған басшылыққа есеп беруді және өзгерістен гөрі қалыптасқан тәртіпті сақтауды көздейтін басқару моделін білдіреді.
Ал жаңа жүйеге нәтижеге бағытталған басқару қағидаты қажет.
Ендігі кезек Үкіметке келе ме?
Саяси реформаның келесі кезеңі мемлекеттік атқарушы биліктегі кадрлық жаңарумен байланысты болуы мүмкін.
Құрылтайдың жаңа құрамы қалыптасып, саяси жүйенің институционалдық негізі өзгерген жағдайда Үкіметтің және өңірлік атқарушы органдардың жұмысына қойылатын талаптың күшеюі заңды.
Дегенмен бұл мәселеде нақты кадрлық шешімдер қабылданбай тұрып, асығыс болжам жасауға болмайды.
Сарапшының пікірінше, әсіресе өңірлердегі басқару сапасына ерекше назар аудару қажет.
Солтүстік өңірлерде жас әрі жаңа көзқарастағы кадрларды тарту, сондай-ақ өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуына нақты нәтиже көрсете алатын басқарушыларды іріктеу мәселесі өзекті.
Батыс Қазақстан облысы мен басқа да өңірлердегі әкімшілік аппараттардың тиімділігі де қоғам назарында.
Бұл ретте белгілі бір әкімдердің немесе мемлекеттік қызметшілердің жұмысын бағалауда басты өлшем олардың жасы емес, нақты нәтижесі болуы тиіс.
Әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер, инвестиция тарту, жаңа жұмыс орындарын ашу, инфрақұрылымды дамыту, халықтың табысын арттыру және азаматтардың мемлекеттік органдарға сенімін күшейту – әкімдер жұмысының негізгі көрсеткіштерінің бірі болуы қажет.
Құрылтайдың дербестігі маңызды
Жаңа саяси жүйенің ең маңызды сынақтарының бірі – Құрылтайдың қаншалықты дербес әрі кәсіби жұмыс істей алатыны.
Егер жаңа заң шығарушы орган Үкімет ұсынған заң жобаларын тек мақұлдайтын институтқа айналса, онда бір палаталы модельдің тиімділігіне қатысты сұрақ туындауы мүмкін.
Сондықтан Құрылтай депутаттарының өздері де қоғамдағы өзекті мәселелерді көтеріп, заңнамалық бастамалар әзірлеуі маңызды.
Комитеттердің жұмысы осы міндетті жүзеге асыруға бағытталуы тиіс.
Билік тармақтарының өзара бақылауы мен тепе-теңдік тетіктері де сақталуы қажет.
Сарапшының айтуынша, сыртқы бақылаушылардың бір бөлігі жаңа саяси модель Президенттің ықпалын күшейтуі мүмкін деген пікір білдіреді. Сондықтан Құрылтайдың Үкімет қызметіне кәсіби бақылау жасауы, мемлекеттік бағдарламалардың орындалуын талдауы және қоғамның талап-тілегін ашық жеткізуі жаңа жүйенің тиімділігін айқындайтын маңызды фактор болмақ.
Үкімет Құрылтай алдында есеп беруі тиіс пе?
Жаңа модель жағдайында атқарушы биліктің заң шығарушы орган алдындағы есептілігі мәселесі де өзекті бола түседі.
Үкімет мүшелері мен жергілікті атқарушы органдардың халық алдындағы есеп беруі формалды шараға айналмай, нақты көрсеткіштер мен нәтижелерге негізделуі қажет.
Әкімдердің Құрылтай алдында атқарған жұмысы бойынша есеп беруі де мемлекеттік басқарудың ашықтығын арттырудың бір тетігі болуы мүмкін.
Бұл жағдайда депутаттардың міндеті тек есепті тыңдау емес, қойылған мақсаттардың орындалуын бағалап, проблемалы бағыттар бойынша нақты талаптар қою болуы тиіс.
Президент әкімшілігі мен мемлекеттік аппарат та жаңара ма?
Саяси реформаның толыққанды жүзеге асуы үшін мемлекеттік басқарудың басқа буындарындағы өзгерістер де маңызды.
Сарапшы Президент Әкімшілігі мен Үкімет аппаратында да институционалдық және кадрлық реформалар жүргізу қажеттігін алға тартады.
Оның пікірінше, мемлекеттік аппаратты оңтайландыру, қайталанатын функцияларды қысқарту және шешім қабылдау үдерісін жеделдету бюрократиялық жүктемені азайтып, басқару тиімділігін арттыра алады.
Бұл жерде де негізгі мәселе – кадр саны емес, мемлекеттік аппараттың сапасы мен нәтижелілігі.
Қазақстан саяси дамудың жаңа кезеңіне өтті
Саяси сарапшы Баяжума Асылбектің бағалауынша, Қазақстандағы өзгерістерді шартты түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады.
2019–2022 жылдар билікті қабылдау және бұрынғы саяси жүйемен арадағы қатынастарды қайта қалыптастыру кезеңі болса, 2022 жылдан кейінгі уақыт институционалдық өзгерістерді жеделдеткен кезеңге айналды.
Ал 2026 жылдан басталған жаңа кезеңнің басты міндеті – қалыптасқан жаңа саяси институттарды нақты жұмыс істейтін жүйеге айналдыру.
Бұл кезеңде жаңа Конституцияның қалай жұмыс істейтінімен қатар, мемлекеттік басқаруға қандай кадрлар келетіні, Үкіметтің тиімділігі, әкімдердің жауапкершілігі және Құрылтайдың саяси салмағы айқындала түспек.
Ең бастысы, саяси реформаның нәтижесін институттардың атауы емес, олардың нақты жұмыс сапасы анықтайды.
Құрылтай кәсіби пікірталас алаңына айналып, Үкіметтің есебін талап етіп, халықтың мәселесін ашық көтеріп, сапалы заңнамалық бастамалар ұсына алса, жаңа модельдің артықшылығы көрінеді.
Ал атқарушы билік нақты нәтижеге жауап беріп, мемлекеттік аппарат жаңарып, басқару сапасы артса, реформалардың практикалық нәтижесі де сезіле бастайды.
Саяси сарапшының пайымынша, Қазақстанда қазір биліктің өзі ауысып жатқан жоқ, биліктің жұмыс істеу тәсілі өзгеріп жатыр.
Бір жыл ішінде Конституцияның, Парламенттің, партиялық конфигурацияның және саяси элитаның қатар жаңаруы – елдің бір саяси кезеңнен екіншісіне өту үдерісін көрсететін маңызды фактор.
Ендігі басты мәселе – жаңа дәуірдің қандай болатыны.
Ал оның жауабын алдағы уақытта жаңа Құрылтайдың жұмысы, Үкіметтің тиімділігі, өңірлердегі басқару сапасы және мемлекеттік аппараттың жаңару деңгейі көрсетеді.
Баяжума Асылбек, саяси сарапшы
#Munarmediakz #Астана #Қазақстан #Құрылтай #СаясиРеформа #Конституция #Саясат #Үкімет #МемлекеттікБасқару #СаясиЭлита #КадрСаясаты #Парламент #Әкімдер #Заңнама #Қазақстан2026