Munarmedia.kz | 23.08.2026 | ASTANA Әлемде демократияның болашағына қатысты пікірталас күшейіп келеді. Саяси институттарға деген сенімнің төмендеуі, оңшыл партиялардың күшеюі, жаһандану және ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы дәстүрлі демократиялық модельдердің тиімділігіне қатысты сұрақтарды көбейтті.
Осы мәселелер жөнінде қазақстандық заңгер, халықаралық адам құқықтары жөніндегі сарапшы Евгений Жовтиспен сұхбат жүргізілді. Сарапшы қазіргі кезеңді демократияның күйреуі емес, ең алдымен оның институттары мен рәсімдеріне деген сенім дағдарысы деп бағалайды.
«Демократия – қалыптасқан жағдай емес, процесс»
Евгений Жовтистің пікірінше, қазіргі әлемдегі демократияны тек «халық билігі» немесе сайлау арқылы билікті қалыптастыру жүйесі ретінде түсіндіру жеткіліксіз.
«Демократия – қалыптасқан жағдай емес, процесс. Ол демократиялық институттар мен рәсімдерді қалыптастыруды және дамытуды білдіреді. Бұл жүйенің негізінде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан бостандық, әділеттілік, теңдік және адам құқықтары сияқты құндылықтар жатыр», – деді сарапшы.
Оның айтуынша, қазіргі демократиялық жүйелерде басты мәселе көпшіліктің шешімін ғана қамтамасыз ету емес, азшылықтың пікірін барынша ескеру болып отыр. Бұл қоғамдағы қақтығыстардың алдын алуға және «көпшіліктің тираниясына» жол бермеуге мүмкіндік береді.
Сарапшының пайымынша, сайлауда 50 пайыздан сәл жоғары дауыс алған тараптың толық үстемдік етуі қоғамның қалған бөлігінің наразылығын күшейтуі мүмкін. Сондықтан демократиялық жүйе әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін келісуге мүмкіндік беретін тетіктерді қажет етеді.
Автократия саны алғаш рет демократиядан асты
Жовтис әлемдегі саяси жүйелердің қазіргі жағдайына қатысты халықаралық зерттеулерге де тоқталды.
Оның айтуынша, Гетеборг институты жүргізетін «Демократияның түрлері» (Varieties of Democracy) зерттеуінде 150-ден астам мемлекет қамтылады. 2024 жыл осы зерттеу басталғалы алғаш рет автократиялық мемлекеттер саны демократиялық елдер санынан асып түскен жыл болды.
Атап айтқанда, 2024 жылы әлемде 92 автократия және 88 демократия тіркелген.
Дегенмен сарапшы бұл көрсеткішті демократияның толық күйреуі деп бағалауға болмайтынын атап өтті. Оның пікірінше, мәселе демократиялық құндылықтардың өзінде емес, сол құндылықтарды жүзеге асыратын институттар мен рәсімдердің халықтың қазіргі сұранысына толық жауап бере алмауында.
«Демократиялық елдер демократиялық саяси жүйеден толық бас тартуға дайын деген сөз емес. Бұл – олардың қазіргі институттар мен рәсімдерге, сондай-ақ олардың нәтижелеріне көңілі толмайтынын көрсетеді», – деді ол.
Дағдарысқа жаһандану мен технология әсер етті
Жовтис қазіргі демократиялық институттарға қысым жасаған негізгі факторлардың қатарында жаһандану мен ақпараттық-коммуникациялық технологияларды атады.
Оның айтуынша, жаһандану экономикалық, технологиялық және қауіпсіздік салаларындағы байланыстарды күшейткенімен, әлемнің көптеген елдері ортақ құндылықтардың жаһандануын қабылдауға дайын емес.
Сарапшының пікірінше, коммуникациялық технологиялар да қоғам мен билік арасындағы дәстүрлі ақпараттық шекараны жойды. Қазір кез келген азамат әлеуметтік желілер арқылы саяси элиталардың өмір салтын, табысын және тұтыну деңгейін көре алады. Бұл қоғамдағы теңсіздік сезімін күшейтіп, билік институттарына деген сенімге әсер етуі мүмкін.
Демократияның баламасы бар ма?
Жовтис демократияның қазіргі дағдарысы туралы айтқанда, оның орнына ұсынылатын балама жүйеге қатысты мәселе де назардан тыс қалмауы керек деп санайды.
Оның пікірінше, Қытай немесе Сингапур сияқты елдердің экономикалық жетістіктері кейде демократиялық басқарудың қажеті жоқ деген пікірге дәлел ретінде келтіріледі. Алайда сарапшы бұл мысалдарды демократияға әмбебап балама ретінде қарастыруға болмайтынын атап өтті.
Ол қазіргі әлемнің тұрақтылығын қамтамасыз ететін үш негізгі факторды атап көрсетті: нарықтық экономика, құқық үстемдігі және демократиялық институттар.
Нарықтық экономика өндіріс пен экономикалық өсімге мүмкіндік береді. Ал оның тиімді жұмыс істеуі үшін меншік құқығын қорғайтын және экономикалық қатынастардың ережелерін белгілейтін құқықтық институттар қажет.
«Құқық үстемдігін қамтамасыз ету үшін тәуелсіз әрі мықты құқықтық институттар қажет. Әйтпесе бұл жабайы нарыққа немесе өзіне және аз ғана топқа қызмет ететін кландық-олигархиялық капитализмге айналады», – деді сарапшы.
Оның айтуынша, құқықтық институттардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін оларды бақылайтын демократиялық күштер қажет. Авторитарлық жүйелерде құқық нормалары биліктің мүддесіне пайдаланылуы мүмкін. Бұл ағылшын тіліндегі Rule by Law – «заң арқылы басқару» ұғымына жақын, ал Rule of Law – «құқық үстемдігі» қағидатынан өзгеше.
«Демократия жоғалмайды»
Жовтис қазіргі үрдістерге қарамастан, демократияның болашағына оптимистік көзқараста екенін айтты.
«Демократияның дағдарысы туралы емес, оның құралдары мен рәсімдеріне деген сенім дағдарысы туралы айтқан дұрыс. Мен оптимиспін. Демократия бірнеше ғасыр бойы өміршеңдігін таңғаларлық деңгейде көрсетті. Қазір де жойылып кетпейді», – деді ол.
Сарапшының пікірінше, қазіргі сын-қатерлер дәстүрлі демократиялық механизмдерді қайта қарауды талап етеді. Яғни мәселе демократиядан бас тартуда емес, оның қоғамның өзгерген жағдайына бейімделуінде.
Қытай тәжірибесі туралы
Сұхбат барысында Қытайдың экономикалық жетістігі де талқыланды. Жовтис бұл елдің тәжірибесін демократияға балама ретінде қарастыруға болмайтынын айтып, Қытай моделін «ерекше жағдай» ретінде бағалады.
Оның пікірінше, Қытайдың жетістігі саяси авторитаризм мен нарықтық экономиканы ұштастыра алуымен байланысты. Сарапшы Қытай экономикалық реформалар барысында социалистік экономиканың бірқатар қағидаттарынан бас тартып, нарықтық тетіктерді кеңінен енгізгенін атап өтті.
Жовтис ұзақ мерзімді перспективада Қытайда да демократиялық өзгерістер болуы мүмкін деп есептейді.
«Демократиялық жүйе ұзақ мерзімді перспективада тиімдірек жұмыс істейді деп санаймын. Сондықтан тарихи эволюцияның белгілі бір кезеңінде демократиялық даму Қытай үшін де өзекті бағытқа айналуы мүмкін», – деді сарапшы.
Халықаралық институттарға сенім мәселесі
Жовтис халықаралық ұйымдардың қазіргі жағдайына қатысты сын айтты. Оның пікірінше, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан халықаралық институттар бастапқыда адам құқықтары, бейбітшілік және қауіпсіздік сияқты әмбебап құндылықтарды қорғауға бағытталған.
Алайда уақыт өте келе кейбір институттардың бастапқы мақсаты мен нақты қызметі арасында алшақтық пайда болған.
Сарапшы 2006 жылы құрылған БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің жұмысын мысалға келтірді. Оның пікірінше, адам құқықтарының сақталуын бағалауға арналған халықаралық механизмдердің өзінде саяси мүдделердің ықпалы байқалады.
Осыған байланысты ол қазіргі халықаралық ұйымдарды тек «халықаралық» деп емес, көбіне үкіметаралық институттар ретінде қарастыру қажет деген пікір білдірді. Себебі олардың құрамындағы үкіметтердің барлығы бірдей өз халықтарының мүддесін толық білдіре бермейді.
«Мәселе демократиядан бас тартуда емес»
Сарапшының жалпы қорытындысы бойынша, қазіргі кезеңді демократия идеясының тарихи аяқталуы ретінде қабылдауға болмайды.
Әлемдегі өзгерістер дәстүрлі саяси институттардың тиімділігіне қатысты күмән туғызғанымен, бостандық, теңдік, әділеттілік және адам құқықтары сияқты негізгі құндылықтарға деген қоғамдық сұраныс сақталып отыр.
Сондықтан алдағы басты міндет – демократиялық жүйеден бас тарту емес, оның институттары мен рәсімдерін қоғамның жаңа жағдайына бейімдеу.
Фото дереккөзі: aktobetimes.kz
#Munarmedia #ASTANA #Қазақстан #ЕвгенийЖовтис #Демократия #АдамҚұқығы #ҚұқықҮстемдігі #Саясат #Қоғам #Жаһандану #АзаматтықҚоғам #ХалықаралықҚатынастар #ДемократиялықҚұндылықтар