17.08.2023. АСТАНА.Munarmedia.kz 14 тамызда Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстанды біріктіретін Орталық Азияның бірыңғай энергетикалық жүйесінде (ЦАОЭС) болған ауқымды электр үзілісі аймақтағы мемлекеттердің энергетикалық ынтымақтастығына қатысты қордаланған мәселелерді қайта күн тәртібіне шығарды.
Электр энергиясының жаппай өшуі елдердің энергетикалық жүйелерінің өзара тәуелді екенін көрсеткенімен, оқиғадан кейінгі алғашқы реакциялар, керісінше, мемлекеттердің апат себептерін жеке-жеке қарастыратынын аңғартты.
Өзара айыптаулар
Энергиямен қамтудағы іркілістің себептерін түсіндіру кезінде Қазақстан мен Тәжікстан тараптары тиісті техникалық тексеру аяқталмай тұрып, Қырғызстандағы Токтоғұл су электр станциясында жалпы қуаты 600 МВт болатын екі гидроагрегаттың ажырағанын атап өтті.
Бішкек тарапы бұған қатысты өз ұстанымын білдіріп, Қырғызстанның энергетикалық жүйесі Қазақстан аумағындағы жоғары кернеулі желінің сыртқы ажыратылуынан кейін автоматты түрде оқшауланғанын мәлімдеді. Бұл желі Қазақстанның солтүстік және оңтүстік энергетикалық жүйелерін байланыстырады.
Қырғызстанның энергетика саласындағы ахуалына қатысты тағы бір мәселе де назар аудартады. Бішкек қаласында соңғы бір жарым айдың ішінде электр энергиясының жеті рет өшуі тіркелгені айтылды.
Өзбекстан тарапы жағдайды барынша ұстамды бағалап, электр үзілісінің себебін «көрші елдің энергетикалық жүйесінде болған апатпен» байланыстырды.
Ал Тәжікстанда әлеуметтік желілер мен бірқатар ақпарат құралдарында тараған түрлі болжамдарға байланысты түсіндіру жұмыстары жүргізілді. Атап айтқанда, Тәжікстан Энергетика министрлігі Нұрек ГЭС-інің апатқа қатысы бар деген ақпараттарды жоққа шығарды.
Қазақстанда да Өзбекстанның кейбір БАҚ-тарында блэкаутқа қатысты шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер тарағаны айтылды.
Осылайша, аймақтағы әр мемлекет 14 тамыздағы энергетикалық оқиғаның себептерін өз жүйесі аясында зерттеп жатыр.
Техникалық мәселелер қайталанып отыр
Сарапшылардың алдын ала бағалауынша, қазіргі жағдай 2022 жылы болған ұқсас ауқымды энергетикалық апатты еске түсіреді. Сол кезде де Орталық Азия елдері арасында өзара айыптаулар айтылып, энергетикалық инфрақұрылымның әлсіз тұстары талқыланған болатын.
Мамандар аймақтағы созылмалы энергетикалық мәселелерді шешу үшін бірнеше бағытқа назар аудару қажет деп санайды.
Біріншіден, бірыңғай диспетчерлік басқару жүйесін күшейту қажет.
Ташкентте Орталық Азия елдерінің энергетикалық жүйелерінің операторы ретінде жұмыс істейтін «Энергия» үйлестіру-диспетчерлік орталығы бар. Алайда 2026 жылғы ірі энергетикалық үзіліс кезінде бұл құрылымның қоғамдық ақпарат кеңістігіндегі рөлі айқын байқалмады.
Сарапшылардың пікірінше, аймақтық энергетикалық жүйені үйлестіру тетігі апат кезінде жедел ақпарат алмасып, шешім қабылдай алатындай деңгейге жеткізілуі тиіс.
Екіншіден, ортақ өңірлік энергетикалық нарық құру мәселесі өзекті.
2026 жылдың қаңтарында Дүниежүзілік банк Орталық Азияда өңірлік электр энергетикасы нарығын дамыту жөніндегі бастаманы ұсынды. Жобаға шамамен 1 млрд доллар көлемінде қаржы қарастырылып, оны 2026-2035 жылдары жүзеге асыру көзделген.
Мұндай бастамалардың негізгі мақсаты – елдер арасындағы электр энергиясының саудасын арттыру, тапшылықты теңгеру және энергетикалық жүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз ету.
Үшіншіден, тозған энергетикалық инфрақұрылымды жаңғырту қажет.
Орталық Азия елдерінде электр энергиясының тапшылығы жағдайында энергетикалық жүйелердің мүмкіндігі шегіне дейін пайдаланылып келеді. Электр станцияларында резервтік қуат жеткіліксіз, ал мемлекеттер арасындағы байланыстыратын желілерге түсетін жүктеме жоғары.
Сонымен қатар төтенше жағдайда жүктемені автоматты түрде шектеудің бірыңғай өңірлік жүйесі қалыптаспаған. Әр мемлекеттің өзіндік автоматты ажырату тетігі бар. Мұндай жағдайда бір елдегі апаттың салдары көрші мемлекеттердің энергетикалық жүйесіне түсетін жүктемені арттыруы мүмкін.
Қазақстандық мамандардың пікірінше, 2022 және 2026 жылдардағы оқиғалар кезінде көршілес елдердің өз аумағындағы жаппай өшірулердің алдын алу үшін Қазақстанның энергетикалық желілеріне қосымша салмақ түскен болуы ықтимал.
Энергетикалық қауіпсіздік – ортақ жауапкершілік
Сарапшылардың пікірінше, Орталық Азия елдерінің алдында күрделі таңдау тұр. Бір жағынан, мемлекеттер өз энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және ұлттық жүйелерін дербес басқаруға ұмтылады. Екінші жағынан, аймақтағы электр желілері мен су ресурстарының өзара байланысы көршілермен тұрақты үйлестіруді талап етеді.
Бір елдің энергетикалық мәселесін жеке шешуге бағытталған қадамы кей жағдайда көрші мемлекеттің энергетикалық қауіпсіздігіне әсер етуі мүмкін.
Сондықтан қолданыстағы ынтымақтастық тетіктерін тек өзара шағымдарды талқылайтын алаң емес, нақты ортақ шешім қабылдайтын тиімді институтқа айналдыру қажеттігі туындап отыр.
Тағы бір маңызды бағыт – энергетикалық балансты әртараптандыру. Бұл ретте су ресурстарын бөлу мәселесі, жаңартылатын энергия көздерінің тұрақсыздығын теңгеру, сондай-ақ атом энергетикасы саласындағы технологиялық бәсекелестік сияқты факторлар қатар жүреді.
Ішкі энергетикалық қауіпсіздік те назарда болуы тиіс
Өңірлік мәселелермен қатар әр мемлекет үшін ішкі энергетикалық жүйенің тұрақтылығы да маңызды.
Электр энергиясы тапшылығы кезінде қандай нысандарға бірінші кезекте шектеу қойылады? Өнеркәсіп орындары ма, коммерциялық нысандар ма, әлде әлеуметтік маңызы бар объектілер ме? Электр желілерінің осал тұстары қаншалықты жойылды? Жергілікті деңгейдегі жиі өшірулердің себептері толық анықталып, жүйелі түрде шешіліп жатыр ма?
Бұл сұрақтардың жауабы тек энергетикалық компаниялардың жұмысына емес, мемлекеттік басқарудың тиімділігіне де байланысты.
14 тамыздағы блэкаут Орталық Азиядағы энергетикалық жүйелердің бір-бірімен тығыз байланысты екенін тағы бір мәрте көрсетті. Ендігі мәселе – апатқа кімнің кінәлі екенін анықтаудан гөрі, осындай жағдайдың қайталануына жол бермейтін ортақ әрі ұзақ мерзімді тетіктерді қалыптастыру.
#Қазақстан #Астана #ОрталықАзия #Энергетика #Блэкаут #ЭнергетикалықҚауіпсіздік #ЭлектрЭнергиясы #Қырғызстан #Өзбекстан #Тәжікстан #ТоктоғұлГЭС #ЭнергетикалықЖүйе #ЭнергетикалықИнфрақұрылым #Энергия