Munarmedia.kz. 28.10.2026. Астана-Бүгін, 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауын жариялады. Биылғы саяси құжаттың маңызы ел тәуелсіздігінің 35 жылдығымен, жаңа Конституцияның қабылдануымен және мемлекеттік басқару жүйесіндегі өзгерістермен сабақтасып жатыр.
Меніңше, бүгінгі Жолдауды тек Үкіметке берілген тапсырмалар жиынтығы ретінде қарастыру жеткіліксіз.
Оның негізгі мазмұнын Қазақстанның алдағы жылдардағы даму бағыты, билік институттарының жаңаруы және мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың сипаты тұрғысынан талдау қажет.
Өйткені Қазақстан үшін қазір басты мәселе реформалардың жариялануында ғана емес, олардың қарапайым азаматтардың өміріне қалай әсер ететінінде.
Президент Жолдауында тәуелсіздіктің тарихи маңызына және биыл қабылданған жаңа Конституцияға ерекше тоқталды. Мемлекет басшысы Конституцияны ұрпақтар арасындағы қастерлі келісім ретінде сипаттап, оның елдің қазіргі болмысы мен болашақ даму бағдарын айқындайтынын айтты.
Жаңа Конституцияның 1 шілдеде күшіне енуі саяси жүйені жаңғырту үдерісіндегі маңызды кезең ретінде көрсетілді.
Саяси жүйенің жаңарғанын бағалау үшін жаңа мемлекеттік органдардың құрылғанына немесе басқару құрылымдарының өзгергеніне ғана қарауға болмайды.
Ең маңызды өлшемдер — билік тармақтарының өзара тепе-теңдігі, парламенттік бақылаудың пәрменділігі, соттың тәуелсіздігі, сайлау үдерісінің ашықтығы және азаматтардың шешім қабылдауға нақты қатысу мүмкіндігі.
Қазақстанның соңғы 35 жылдық тәжірибесі бір нәрсені көрсетті. Мемлекеттік құрылымды өзгертуге болады, заңдарды жаңартуға болады, жаңа институттар құруға болады.
Бірақ басқару мәдениеті өзгермесе, ескі мәселелер жаңа жүйенің ішінде қайта пайда болуы ықтимал.
Сондықтан алдағы кезеңде қоғам жаңа институттардың атауына емес, олардың нақты өкілеттігіне, қабылдаған шешімдерінің ашықтығына және халық алдындағы жауапкершілігіне назар аударуы керек.
Президент Жолдауындағы маңызды бағыттардың бірі — ел экономикасын нығайту, инвестиция тарту және Қазақстанның көлік-логистикалық әлеуетін арттыру.
Мемлекет басшысы инвестиция тартуды жүйелі басқару қажеттігін атап өтті.
Сондай-ақ Қазақстанның Еуразиядағы жетекші логистикалық орталықтардың біріне айналуы үшін инфрақұрылымды жедел дамытуға назар аударды.
Бұл бастамалардың стратегиялық мәні бар.
Қазақстан географиялық орналасуын, транзиттік мүмкіндігін, табиғи ресурстарын және адами капиталын тиімді пайдалана алса, өңірлік экономикадағы рөлін күшейте алады.
Бірақ инвестиция көлемінің өсуі өздігінен халықтың әл-ауқаты артты дегенді білдірмейді.
Оның нәтижесі жаңа жұмыс орындарынан, еңбек өнімділігінен, шағын және орта бизнестің дамуынан, ауылдардағы инфрақұрылымның жақсаруынан және азаматтардың нақты табысынан көрінуі керек.
Инвесторға жағдай жасау мен қоғамдық мүддені қорғау бір-біріне қарсы міндеттер емес.
Керісінше, құқықтық тұрақтылық, әділ бәсеке және сыбайлас жемқорлықтан қорғалған орта инвестиция үшін де, қоғам үшін де маңызды.
Үкіметтің жұмысы игерілген қаражатпен немесе жарияланған жобалардың санымен ғана бағаланбауы тиіс. Әрбір ірі жобаның елге беретін экономикалық қайтарымы мен азаматтарға әкелетін пайдасы өлшенуі қажет.
Мемлекет басшысы елдің егемендігін нығайту, ішкі тұрақтылықты сақтау және мемлекеттік аппарат пен құқық қорғау органдарының рөлін күшейту мәселелеріне тоқталды.
Заң мен тәртіп қағидаты қоғамның барлық мүшесіне бірдей қолданылғанда ғана өзінің толық мәніне ие болады.
Қарапайым азамат заң алдында жауап берсе, мемлекеттік қызметкер де өз шешімі үшін жауап беруі керек.
Кәсіпкер заңды бұзса, оған белгіленген тәртіппен шара қолданылуы тиіс.
Дәл сол сияқты мемлекеттік органның әрекетінен азаматтың құқығы бұзылса немесе бюджет қаражаты тиімсіз пайдаланылса, мұның да нақты құқықтық бағасы болуы қажет.
Мұнда негізгі мәселе жазалау шараларын көбейтуде емес, заңның бәріне бірдей жұмыс істеуінде.
Қоғамның мемлекетке сенімі ресми мәлімдемелер арқылы ғана қалыптаспайды.
Ол азаматтың өтінішіне уақытында жауап берілгенде, мемлекеттік қызмет сапалы көрсетілгенде, лауазымды тұлғаның әрекетіне шағымдануға мүмкіндік болғанда және заң бұзушылықтың ашық тергелгенінде қалыптасады.
Сондықтан мемлекеттік аппараттың тиімділігі оның азаматқа қаншалықты жақын екенімен және өз қателігін мойындап, түзете алуымен де өлшенуі керек.
Қазақстанның саяси жаңғыруы туралы сөз қозғағанда, көппартиялық жүйенің нақты жұмыс істеуіне де назар аударған жөн.
Демократиялық мемлекеттің маңызды белгілерінің бірі — қоғамдағы әртүрлі көзқарастардың саяси өмірде көрініс табуы. Партиялар тек сайлау кезінде белсенділік танытып, үгіт-насихат жүргізетін ұйымдар болып қалмауы керек.
Олар азаматтардың талап-тілектерін жинақтап, билікке балама ұсыныстар беріп, мемлекеттік шешімдердің орындалуын бақылауға қатысуы қажет.
Бұл жерде мәселені қандай да бір партияның мүддесі тұрғысынан емес, тұтас саяси жүйенің сапасы тұрғысынан қарастырған дұрыс.
Егер саяси партиялардың қызметі негізінен әкімшілік мүмкіндіктерге, қаржылық ресурстарға немесе мемлекеттік ақпараттық кеңістікке қолжетімділікке тәуелді болса, онда қоғамдағы саяси бәсекенің мазмұны шектелуі мүмкін.
Ал партиялар нақты бағдарламаларымен, қоғамдық жұмысының нәтижесімен және азаматтар алдындағы жауапкершілігімен ерекшеленсе, саяси жүйенің қоғаммен байланысы нығаяды.
Президент жариялаған саяси жаңғыру бағытының нәтижесін де осы өлшемдер арқылы бағалауға болады: азаматтар өзекті мәселелерді көтере ала ма, оппозициялық және балама көзқарастар ашық талқылана ма, сайлаушылардың таңдауы саяси шешімдерге ықпал ете ме?
Бұл сұрақтар жаңа кезеңдегі саяси жүйенің сапасын анықтайтын маңызды көрсеткіштер болып қала береді.
Экология — экономикалық дамудың шетінде қалмауы керек
Менің қоғамдық-саяси қызметімде экологиялық мәселелерге ерекше мән беріп келе жатқаным белгілі. Сондықтан Жолдаудағы экономикалық даму мен мемлекеттік басқару міндеттерін қоршаған ортаны қорғау мәселесінен бөлек қарастыруға болмайды деп есептеймін.
Қазақстан үшін таза ауа, қауіпсіз ауызсу, құнарлы жер және орман қорын сақтау — тек экологиялық ұйымдардың немесе жергілікті әкімдіктердің міндеті емес. Бұл халық денсаулығына, ауыл шаруашылығына, өңірлердің экономикалық әлеуетіне және келешек ұрпақтың өмір сапасына тікелей әсер ететін мәселелер.
Инвестиция тарту барысында экологиялық талаптардың сақталуы, өндіріс орындарының қоршаған ортаға әсері, су ресурстарын тиімді пайдалану және табиғи байлықтың келешек ұрпаққа сақталуы назардан тыс қалмауы керек.
Мәселен, карьерлердің ашылуы, орман алқаптарының жай-күйі, өндірістік қалдықтар мен су көздерінің ластануы жөніндегі жергілікті тұрғындардың өтініштері нақты шешімін таппаса, орталық деңгейде жарияланған даму бағдарламаларының тиімділігіне күмән туындайды.
«Таза Қазақстан» бастамасын да тек сенбілік өткізу немесе ағаш отырғызу науқаны ретінде қабылдауға болмайды. Оның түпкі мақсаты — қоғамның экологиялық мәдениетін қалыптастыру, табиғатқа жауапкершілікпен қарау және заң талаптарының орындалуын қамтамасыз ету.
Мемлекеттік саясаттың экологиялық нәтижесі өткізілген іс-шаралардың санымен емес, табиғи ортаның нақты жағдайымен өлшенуі керек.
Аймақтар мен ауылдардың мәселесі қалай шешіледі?
Қазақстанның дамуындағы тағы бір маңызды өлшем — орталық пен өңірлер арасындағы мүмкіндіктердің теңгерімді болуы.
Астана мен ірі қалалардағы экономикалық өзгерістер ауыл тұрғындарының тұрмыс сапасына да әсер етуі тиіс. Ауылда сапалы жол, ауызсу, интернет, білім беру, медицина және тұрақты жұмыс орындары болмаса, елдің жалпы даму көрсеткіштері азаматтардың күнделікті өміріндегі мәселелерді толық сипаттай алмайды.
Жергілікті әкімдіктердің жауапкершілігін арттырумен қатар, олардың нақты мәселелерді шешуге қажетті құзыреті мен ресурстары болуы маңызды. Сонымен бірге бюджет қаражатының жұмсалуы мен қабылданған шешімдердің нәтижесіне қоғамдық бақылау жүргізуге мүмкіндік берілуі керек.
Әкімнің қызметін тек жоғары тұрған басшылықтың бағалауымен шектеуге болмайды. Тұрғындардың өтініштері, қоғамдық тыңдаулардың нәтижесі, инфрақұрылым сапасы және жергілікті проблемалардың шешілу мерзімі де маңызды көрсеткіштерге айналуы қажет.
Өңірлік саясаттың түпкі мақсаты — ауыл тұрғынының да, шағын қаладағы азаматтың да елдегі өзгерістердің нақты пайдасын сезінуіне жағдай жасау.
Президент Жолдауының негізгі стратегиялық бағдарларының бірі — болашақ ұрпаққа қуатты экономикасы, дамыған технологиясы, ғылымы және құқықтық тәртібі қалыптасқан мемлекет қалдыру.
Бұл мақсаттың жүзеге асуы тек Президенттің немесе Үкіметтің жұмысына байланысты емес.
Оған парламенттік бақылау, мемлекеттік органдардың жауапкершілігі, кәсіпкерлік ортаның дамуы, азаматтық қоғамның белсенділігі және қоғамдағы құқықтық мәдениет те ықпал етеді.
Сондықтан бүгінгі Жолдаудан кейінгі басты мәселе — берілген тапсырмалардың орындалу тетігін нақтылау.
Әрбір тапсырманың жауапты мемлекеттік органы, мерзімі, қаржыландыру көзі және бағалау көрсеткіштері болуы керек. Нәтижелер туралы ақпарат қоғамға қолжетімді болғаны жөн. Орындалмаған тапсырмалар бойынша да түсінікті есеп беріліп, себептері ашық көрсетілуі қажет.
Әйтпесе кезекті стратегиялық құжаттың мазмұны қаншалықты ауқымды болғанымен, оның азаматтардың күнделікті өміріне ықпалы шектеулі болып қалуы мүмкін.
2026 жылғы 28 қазандағы Президент Жолдауы Қазақстанның жаңа саяси және экономикалық кезеңдегі басымдықтарын айқындауға бағытталған.
Тәуелсіздіктің 35 жылдығы мен жаңа Конституция жағдайында мемлекет алдында институттарды жаңарту ғана емес, олардың тиімділігін дәлелдеу міндеті де тұр.
Менің пайымдауымша, алдағы кезеңде үш мәселенің маңызы ерекше болады.
Біріншіден, саяси жаңғыру азаматтардың мемлекеттік шешімдерге ықпал ету мүмкіндігін кеңейтуі керек.
Екіншіден, экономикалық өсім халықтың тұрмыс сапасымен, әділ бәсекемен және өңірлердің дамуымен ұштасуы қажет.
Үшіншіден, заң мен тәртіп, экологиялық қауіпсіздік және мемлекеттік жауапкершілік қағидаттары күнделікті тәжірибеде бірдей қолданылуы тиіс.
Мемлекеттің қуаты тек экономикалық көрсеткіштермен немесе халықаралық аренадағы беделімен өлшенбейді. Оның шынайы күші — азаматтарының мемлекетке сенімінде, заңның әділ қолданылуында және әр адамның өз болашағына жауапкершілікпен қарауына мүмкіндік беретін қоғамдық ортада.
Тарихи кезеңнің мәні жаңа міндеттер жариялаумен ғана емес, сол міндеттердің орындалуымен ашылады.
Ал реформалардың шынайы нәтижесін халықтың өмірі көрсетеді.
Баяжума Асылбек, саяси сарапшы