Munarmedia.kz 13.03.2026 /Astana/ – Соңғы жылдары Қазақстанға саяси себептермен келген шетелдік белсенділердің тағдырына қатысты саясат өзгеріп жатқаны байқалады. Сарапшылардың пікірінше, халықаралық саяси ахуалдың өзгеруі Астананың ұстанымына да ықпал еткен.
2022 жылдың ақпанында Ресей Украинаға басып кіргеннен кейін жүздеген мың ресейлік Қазақстанға келді. Олардың бір бөлігі мобилизациядан, саяси қысымнан қашса, енді бірі тұрақсыз кезең аяқталғанша уақытша паналауды көздеді. Кейін көпшілігі Түркия, Грузия немесе Еуропа елдеріне көшіп кетті, алайда ондаған мың адам Қазақстанда қалды.
Біршама уақыт Қазақстан билігі саяси себептермен іздеуде жүрген ресейліктерді экстрадициялаудан бас тартқан болатын. 2026 жылға дейін Ресейге ресми экстрадиция рәсімінсіз берілген екі ғана жағдай белгілі еді: шекараны заңсыз кесіп өткен ФҚҚ қызметкері Михаил Жилин және дезертирлікке айыпталған келісімшарттағы әскери қызметші Карим Касимов.
Алайда соңғы айларда жағдай өзгергені байқалады. Ресейге мемлекеттік опасыздық жасады деген күдікпен айыпталған IT-маман Александр Качкуркин депортацияланды. Сонымен қатар Ресей азаматтығы бар тағы бірнеше адамның экстрадициясы қарастырылып жатыр. Олардың екеуінің берілуі БҰҰ мен құқық қорғау ұйымдарының араласуынан кейін уақытша тоқтатылған.
Сарапшылар бұл өзгерістерді әлемдік саясаттағы трансформациямен байланыстырады. Бұған дейін Батыс елдері серіктес мемлекеттерді саяси белсенділерге баспана беруге ынталандырып келген. Алайда соңғы жылдары мұндай ынталандыру мен қысым әлсірегені байқалады.
Қазақстан 1951 жылғы БҰҰ-ның Босқындар туралы конвенциясы мен 1967 жылғы хаттамасына қосылған. Сонымен қатар елде 2010 жылы қабылданған «Босқындар туралы» заң бар. Дегенмен құқық қорғаушылар бұл нормалардың кейде толық орындала бермейтінін айтады.
Соған қарамастан аймақтағы басқа елдермен салыстырғанда Қазақстанда босқындардың жағдайы салыстырмалы түрде тұрақтырақ. 2025 жылғы мәлімет бойынша елде ресми босқын мәртебесі бар 336 адам тұрған. Салыстыру үшін Ресейде – 217, ал Өзбекстанда небәрі 5 босқын тіркелген.
Қазақстан билігі шетелдік азаматты оның елі талап еткен жағдайда екі факторды ескере отырып шешім қабылдайды: ішкі қоғамдық пікір және сыртқы қысым. Егер осы екі фактор қатар әсер етсе, билік көбіне құқық қорғаушылардың уәжіне құлақ асады.
Мысалы, этникалық қазақтарға қатысты істерде билік ерекше сақтық танытады. 2018 жылы Қытайдан келген этникалық қазақ Сайрагүл Сауытбайдың ісі қоғамда үлкен резонанс тудырған болатын. Ол Шыңжаңдағы «қайта тәрбиелеу лагерьлері» туралы айтып, Қазақстаннан баспана сұраған. Ақыры ол Қытайға қайтарылмай, кейін отбасымен бірге Швецияға кетуге мүмкіндік алған.
Ал Қытайдың өзге азаматтарына қатысты жағдай әртүрлі болған. Сарапшылардың дерегінше, 2021 жылға дейін Қазақстан кемінде 28 Қытай азаматын өз еліне қайтарған.
Ұқсас жағдай Қарақалпақстандағы оқиғалардан кейін байқалды. 2022 жылы Нөкіс қаласындағы наразылықтардан соң Өзбекстан билігі Қазақстанға кеткен бірқатар қарақалпақ белсенділерін қайтаруды сұраған. Қазақстан кейбіріне Еуропа елдеріне кетуге мүмкіндік берсе, кейбірі экстрадицияланған.
Ресей азаматтарына қатысты саясат та біртіндеп өзгеріп отыр. 2022 жылдан кейін Қазақстанға келгендердің қатарында мобилизациядан қашқан әскери міндеттілер де, саяси белсенділер де болды. Қазақстан билігі олардың қауіпсіздігіне кепілдік берілгенін бірнеше рет мәлімдеген.
Алайда соңғы уақытта кейбір резонансты істер пайда болды. Мәселен, IT-маман Александр Качкуркин әкімшілік құқық бұзушылық үшін ұсталып, кейін Қазақстаннан шығарылды. Ресейге барған соң ол мемлекеттік опасыздық ісі бойынша қамауға алынған.
Сарапшылардың пікірінше, мұндай жағдайлар болашақта да кездесуі мүмкін. Қазақстан кейбір ресейлік белсенділерді экстрадициялау туралы сұраныстарды қарастырып жатыр. Олардың арасында оппозициялық қозғалыстармен байланысты тұлғалар да бар.
Бақылаушылар бұл өзгерістерді геосаяси факторлармен байланыстырады. Бұған дейін Қазақстан Батыс елдерімен қарым-қатынасты нығайту үшін белгілі бір дәрежеде либералды имидж қалыптастыруға тырысқан. Алайда қазіргі халықаралық жағдайда мұндай саясаттың тиімділігі төмендегені айтылуда.
Сарапшылардың айтуынша, көрші елдермен қатынасты тұрақты ұстау Қазақстан үшін маңызды факторлардың бірі болып қала береді. Сондықтан Астана кей жағдайларда аймақтық мүдделерді басым қоюы мүмкін.