Munarmedia.kz 16.04.2026/Astana/ – Қазақстанда квазимемлекеттік сектордың тиімділігіне қатысты пікірталас жаңа емес. Алайда соңғы уақытта Самұрық-Қазына қорының қызметіне байланысты сұрақтар бұл мәселені қайтадан күн тәртібіне шығарды.
Мәселе эмоцияда емес, басқару моделінің экономикалық негізділігі мен тиімділігінде болып отыр. Сарапшылардың айтуынша, «Самұрық-Қазына» – тікелей өнім өндіретін құрылым емес, активтерді басқаруға арналған холдинг. Оның құрамына мұнай-газ, көлік, энергетика және авиация салаларындағы ұлттық компаниялар кіреді. Яғни қордың негізгі міндеті – өндіріс жасау емес, сол өндірісті тиімді басқару.
Дегенмен, дәл осы тұста басқару аппаратының тиімділігіне қатысты заңды сұрақтар туындайды. Мәселен, Қазақстанның ірі әуе тасымалдаушысы Air Astana мыңдаған қызметкерімен нақты қызмет көрсетіп, табыс тауып отыр. Сол сияқты Karachaganak Petroleum Operating және Philip Morris International секілді халықаралық деңгейдегі компаниялар да нақты экономикалық нәтиже беретін өндірістік құрылымдар саналады.
Ал «Самұрық-Қазына» осы компанияларды басқарушы ұйым ретінде қызмет етеді. Сарапшылардың пікірінше, басқарушы құрылымдағы қызметкерлер санының өндірістік компаниялармен шамалас немесе одан көп болуы экономикалық тұрғыдан талдауды қажет етеді. Бұл жерде мәселе тек сандық көрсеткіште емес, функциялардың дұрыс бөлінбеуінде.
Мысалы, энергетика саласындағы мемлекеттік саясатты Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі айқындайды, ал қор сол саладағы активтерді басқарады. Теория жүзінде бұл дұрыс бөлініс болғанымен, практикада екі құрылымның функциялары жиі қабаттасады. Нәтижесінде шешім қабылдау процесі күрделеніп, жауапкершілік айқын болмайды әрі әкімшілік шығындар өседі.
Халықаралық тәжірибеде мұндай қорлар инвестициялық институт ретінде жұмыс істейді. Мәселен, Temasek Holdings және Mubadala Investment Company активтерді басқарумен қатар, оларды ұлғайтуға бағытталған. Ал негізгі көрсеткіш – табыс. Қазақстандық модельде қор экономикалық міндеттермен қатар әлеуметтік және саяси функцияларды да атқарады, бұл оның құрылымын күрделендіреді.
Сонымен қатар корпоративтік басқару мәселесі де өзекті. Әсіресе тендерлік рәсімдердің ашықтығы мен мүдделер қақтығысының алдын алу – инвестициялық климаттың негізгі факторларының бірі. Сарапшылардың айтуынша, сенім деңгейінің төмендеуі экономикалық өсімге тікелей әсер етеді.
Экономикада басқару жүйесі күрделенген сайын шығындар да арта түсетіні белгілі. Егер бұл шығындар нақты нәтиже бермесе, жүйені қайта қарау қажеттілігі туындайды. Осы тұрғыда «Самұрық-Қазына» мәселесі жекелеген кадрларға емес, жалпы мемлекеттік активтерді басқару моделіне қатысты сұрақ ретінде қарастырылып отыр.
Мамандардың пікірінше, тиімділікке қол жеткізу үшін функциялар нақты бөлініп, басқару жүйесі ықшам әрі ашық болуы тиіс. Негізгі өлшем – экономикалық нәтиже болуы қажет.
Қорытындысында сарапшылар басты сұрақ «Самұрық-Қазына» қажет пе дегенде емес, оның қазіргі форматы Қазақстан экономикасына қаншалықты тиімді пайда әкеліп отырғанында екенін айтады.
#СамұрықҚазына #Экономика #Қазақстан #КвазимемлекеттікСектор #БасқаруТиімділігі #Astana #Munarmedia