Құрылтайдағы жаңа тәртіп Қазақстандағы саяси есептілік мәселесін қайта күн тәртібіне шығарды
Қазақстанда саяси жүйенің жаңа архитектурасы қалыптасып келеді. Бұрынғы Парламенттің орнына келген Құрылтай өз жұмыс тәртібін орнықтырып, мемлекеттік билік институттарының өзара қарым-қатынасына жаңа мазмұн енгізуде.
Осы тұста қоғам үшін аса маңызды бір мәселе бар. Ол — Үкіметтің халық өкілдері алдындағы саяси жауапкершілігі.
Жаңа конституциялық тәртіп бойынша Құрылтай Үкімет қызметінің негізгі бағыттары мен аса маңызды шешімдері туралы Премьер-Министрдің баяндамасын тыңдайды. Сонымен бірге Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру құқығы да қарастырылған.
Демек, заң шығарушы және атқарушы билік арасында бақылау мен есептілік тетігі болуы тиіс.
Егер Премьер-Министр халық өкілдерінің алдына есеп беруге келсе, депутаттар оның есебіне тікелей сұрақ қойып, жауаптарын талқылай алуы керек емес пе?
Меніңше, бұл — жаңа саяси жүйенің болашағы үшін аса маңызды мәселе.
Баяндама бар. Ал есеп беру ше?
Баяндаманы тыңдау мен есеп беру — бір нәрсе емес.
Премьер-Министр Құрылтай мінберіне шығып:
«Экономика өсіп жатыр. Инвестиция көлемі артты. Жұмыс орындары ашылды. Әлеуметтік бағдарламалар жүзеге асуда», — деп баяндама жасауы мүмкін.
Бірақ халық өкілдері:
- Бұл көрсеткіштердің қарапайым халықтың тұрмысына әсері қандай?
- Неге азық-түлік бағасы өсіп жатыр?
- Неге ауылдарда жұмыс орындары жеткіліксіз?
- Мемлекеттік бағдарламаларға бөлінген миллиардтардың нақты нәтижесі қайда?
- Неге кейбір жобалар жылдар бойы аяқталмай келеді?
деп сұрай алмаса, мұндай баяндама қаншалықты толық есеп болып саналады?
Саяси есептіліктің мәні баяндаманың өзінде емес.
Оның мәні — сұрақта, жауапта және сол жауап үшін жауапкершілікте.
Үкімет кімнің ақшасын басқарады?
Бұл мәселенің ең маңызды тұсы да осында.
Үкімет бюджет қаржысын басқарады. Ал бюджет — Үкіметтің жеке меншігі емес.
Ол — азаматтар төлейтін салықтан, ұлттық ресурстардан және мемлекеттің өзге де кірістерінен құралған қоғамдық қаржы.
Үкімет мемлекеттік меншікті басқарады. Ал мемлекеттік меншікке қатысты шешімдердің түпкі мәні қоғамның мүддесімен байланысты.
Сондықтан Үкіметтің халық өкілдеріне есеп беруі — биліктің халыққа жасаған «жақсылығы» емес.
Бұл — оның саяси міндеті.
Үкімет Президент пен Құрылтай алдында жауапты болса, онда есеп беру институтының мазмұны да формалды сипатта қалмауы тиіс.
Өйткені қоғамға әдемі көрсеткіштен бұрын нақты нәтиже керек.
Депутат — жай ғана дауыс беруші емес
Құрылтай депутатының негізгі міндеттерінің бірі — халықтың сұрағын билікке жеткізу.
Егер депутат тек заң жобасына дауыс беріп, Үкіметтің баяндамасын тыңдап, кейін залдан шығып кететін болса, оның халық өкілі ретіндегі саяси функциясы толық орындалды деу қиын.
Депутат:
«Неге?»
деп сұрауы керек.
Үкімет:
«Міне, себебі мынау. Мәселені мына мерзімде шешеміз»
деп жауап беруі тиіс.
Мәселе осымен бітпейді.
Келесі сұрақ туындайды:
«Қашан? Қанша қаражатқа? Қандай нәтиже болды? Кім жауап береді?»
Міне, саяси есептілік осындай сұрақтардан басталады.
Мысалы, солтүстік өңірлерден халықтың көшіп кетуі — жай ғана статистикалық көрсеткіш емес. Бұл — демографиялық мәселе.
Ауылдардың босап қалуы — тек әлеуметтік проблема емес. Бұл — ұлттық қауіпсіздікке қатысты мәселе.
Инфляция — экономикалық индикатор ғана емес. Ол — қарапайым отбасының күнделікті шығыны.
Экология — табиғатты қорғау тақырыбы ғана емес. Бұл — азаматтардың өмірі мен болашағы.
Сондықтан депутаттың сұрағы да нақты болуы керек. Ал Үкіметтің жауабы жалпылама есеппен шектелмеуі тиіс.
Депутаттық сауал жеткілікті ме?
Әрине, депутаттардың Үкімет мүшелеріне және мемлекеттік органдар басшыларына депутаттық сауал жолдау құқығы бар. Бұл — қажетті парламенттік бақылау тетіктерінің бірі.
Бірақ жазбаша сауал мен тікелей саяси пікірталастың арасы жер мен көктей.
Жазбаша сауалға министрлік дайындаған ресми жауап келеді.
Ал тікелей сұрақ кезінде депутат:
— Сіз бұған дейін басқаша айтқан едіңіз.
— Мына статистика басқа мемлекеттік органның мәліметімен сәйкес келмейді.
— Уәде берілген мерзім өтіп кетті. Нәтиже қайда?
— Бюджеттен қаржы бөлінді. Бірақ нысан неге пайдалануға берілмеді?
деп қайта сұрай алады.
Биліктің ашықтығы дәл осындай жерде көрінеді.
Үкімет сағаты — мүмкіндік
Құрылтайдың жұмысында Үкімет сағаты сияқты бақылау тетіктерінің болуы — маңызды қадам.
Оның барысында депутаттар Үкімет өкілінің баяндамасын тыңдап, сұрақ қойып, мәселені талқылай алады. Қорытындысында ұсынымдар қабылдануы да мүмкін.
Бұл механизмді барынша тиімді пайдалану қажет.
Алайда Үкімет сағаты Премьер-Министрдің негізгі саяси есебін толық алмастырмауы тиіс.
Үкімет сағаты — салалық мәселелерді талқылауға мүмкіндік беретін құрал.
Ал Премьер-Министрдің Құрылтай алдындағы есебі — бүкіл Үкіметтің саясаты мен нақты нәтижесіне берілетін саяси баға.
Сондықтан Премьер-Министрдің баяндамасынан кейін толыққанды сұрақ-жауап форматының болуы маңызды.
Құрылтайдың беделі неден қалыптасады?
Құрылтайдың жаңа саяси институт ретіндегі беделі оның қанша заң қабылдағанымен ғана өлшенбейді.
Оның шынайы салмағы — билікке қаншалықты нақты сұрақ қоя алатынымен өлшенеді.
Егер Құрылтай Үкіметке:
- «Мына мәселені түсіндіріңіз»;
- «Мына қаржы қайда жұмсалды?»;
- «Мына уәде неге орындалмады?»;
- «Нақты нәтиже қашан болады?»
деп талап қоя алса — оның саяси салмағы бар.
Ал егер Құрылтай Үкіметтің баяндамасын тыңдап қана отыратын органға айналса, оның қоғам алдындағы беделі әлсіреуі мүмкін.
Сондықтан мәселе Үкіметтің Құрылтайға келуінде емес.
Мәселе — Үкімет Құрылтайға келгенде өзін қалай сезінуінде.
Егер ол өзін есеп беруге келген билік ретінде сезінсе — бұл саяси жауапкершіліктің белгісі.
Егер өзін тек ақпарат беруге келген мемлекеттік орган ретінде сезінсе — онда есептілік институтының мазмұны туралы тағы да ойлануға тура келеді.
Билікке сұрақ қою — билікке қарсы шығу емес
Қазақстанда кейде биліктің әрекетін сынау билікке қарсы шығумен теңестіріліп жатады.
Бұл — қауіпті түсінік.
Шын мәнінде, кәсіби сын мемлекетті әлсіретпейді.
Керісінше, мемлекеттік басқарудағы қателікті ерте анықтауға мүмкіндік береді.
Үкіметке қойылған өткір сұрақ — Үкіметтің жауы емес.
Ол — Үкімет жұмысының сапасын тексеретін құрал.
Күшті Үкімет сұрақтан қашпайды.
Күшті Үкімет өз шешімін дәлелдей алады.
Күшті Үкімет қателессе, оны мойындап, түзету жолын ұсына алады.
Ал мықты өкілді орган Үкіметтен жай есеп емес, нәтиже талап етеді.
Қазақ қоғамы үнсіз халық болған емес
Қазақтың дәстүрлі саяси мәдениетінде билік пен қоғам арасындағы пікірталас әрдайым болған.
Би алдында дауласу, елдің сөзін ханға жеткізу, әділдік талап ету — қазақ қоғамына жат құбылыс емес.
«Қара қылды қақ жарған әділдік» деген ұғымның өзі қоғамның биліктен әділдік талап ету құқығын білдіреді.
Сондықтан бүгінгі Қазақстанда халық өкілінің Үкіметке сұрақ қоюы — сырттан таңылған саяси дәстүр емес.
Бұл — мемлекет пен қоғам арасындағы табиғи байланыстың заманауи формасы.
Құрылтайға не қажет?
Меніңше, жаңа саяси жүйенің тиімділігін арттыру үшін бірнеше қағидаға басымдық берген жөн.
Біріншіден, Премьер-Министрдің Құрылтайдағы жылдық баяндамасынан кейін міндетті түрде сұрақ-жауап сессиясы өтуі керек.
Екіншіден, депутаттарға қосымша сұрақ қою мүмкіндігі берілуі қажет.
Үшіншіден, Үкімет басшысының негізгі жауаптары ресми хаттамаға енгізіліп, қоғамға ашық жарияланғаны дұрыс.
Төртіншіден, Үкіметтің өткен жылғы уәделері мен нақты нәтижелерін салыстыратын ашық есеп болғаны жөн.
Бесіншіден, Үкімет сағаты формалды жиын емес, нақты парламенттік бақылау құралына айналуы керек.
Сонда Құрылтай мен Үкімет арасындағы қарым-қатынас рәсім үшін өткізілетін кездесуден мазмұнды саяси диалогқа айналады.
Ең қауіптісі — жауапсыз билік емес, сұрақсыз билік
Бұл мәселені «Үкімет халықты менсінбейді» деген қарапайым ұран деңгейінде қалдыруға болмайды.
Мәселе одан әлдеқайда терең.
Кез келген саяси жүйеде билік институттарының бір-бірін бақылауы әлсіресе, уақыт өте келе кез келген институт формалдылыққа айналуы мүмкін.
Сондықтан бүгінгі әңгіме Премьер-Министрдің жеке басына қатысты емес.
Бұл — Қазақстанның жаңа саяси мәдениетіне қатысты мәселе.
Үкімет халықтың ақшасын басқарады.
Үкімет мемлекеттік мүлік пен ресурстарды басқарады.
Үкімет әлеуметтік-экономикалық саясатты жүзеге асырады.
Ал Құрылтай — халықтың саяси өкілдігі.
Олай болса, олардың арасындағы қарым-қатынастың табиғи формуласы қарапайым:
Халық — сайлайды.
Құрылтай — сұрайды.
Үкімет — жауап береді.
Қоғам — бағалайды.
Осы төрт буынның біреуі жұмыс істемесе, саяси есептілік әлсірейді.
Сондықтан Қазақстанның жаңа саяси жүйесіне ең қажет нәрсенің бірі — биліктің халық алдында есеп беруінен қорықпау.
Күшті Үкімет сұрақтан қашпайды.
Күшті Құрылтай жауаппен ғана шектелмей, нәтиже талап етеді.
Ал ең бастысы — халық өзінің атынан сөйлейтін депутаттың Үкіметке қойған сұрағына жауапты өз құлағымен естуі керек.
Өйткені демократия сайлау күні ғана басталмайды.
Демократия — халық берген мандаттың билікті күн сайын бақылауынан басталады.
Баяжума Асылбек, саяси сарапшы