Munarmedia.kz 04.02.2026 /Астана/ Қазақстан өзін зайырлы мемлекет деп жариялағанына отыз жылға жуық уақыт өтті. Алайда соңғы жылдары қоғамда байқалып отырған бір үрдіс — діннің тек жеке сенім аясынан шығып, мемлекеттік және қоғамдық институттарға ықпал ете бастауы — алаңдаушылық тудырады. Осы мәселеге саясаттанушы Марат Шибутов назар аударып, Конституциядағы нормаларды қатаңдату қажет екенін ашық айтты.
Бүгінгі Қазақстан — 1995 жылғы Конституция қабылданған ел емес. Ол кезде қоғамдағы діндарлық деңгейі әлдеқайда төмен еді, ал мемлекет діни кеңістікті бақылауда ұстай алды. Қазір жағдай өзгерді. Әлеуметтік желілер, бейресми оқу орындары, күмәнді діни лагерьлер мен «жартылай заңды» білім беру орталықтары көбейіп келеді. Бұл — тек мәдени құбылыс емес, бұл — мемлекеттік қауіпсіздікке қатысты мәселе.
Марат Шибутовтың айтуынша, мәселе діни білімнің өзінде емес. Егер әңгіме ресми теологиялық университеттер, лицензияланған діни оқу орындары туралы болса, онда мемлекет пен дін арасындағы тепе-теңдік сақталады. Ал бақылаусыз, заңдық мәртебесі күмәнді құрылымдар — қоғамды бөлшектейтін, радикал көзқарастарды таратуы мүмкін қауіпті орта.
Қазақстан бұл қауіптің салдарын бұрын да сезінді. 2016 жылғы терактілер қоғам жадынан әлі өшкен жоқ. Ол оқиғалар радикалды идеологияның қайдан және қалай тарайтынын көрсетті. Ал халықаралық тәжірибеге көз жүгіртсек, діннің саясатпен біте қайнасуы Сирия, Ауғанстан, Иран сияқты елдерді ұзақ жылдарға артқа тартты. Бұл мемлекеттерде діни ұрандар билікке жетудің құралына айналып, соңы азаматтық қақтығыстар мен экономикалық құлдырауға әкелді.
Бүгінгі басты сұрақ — Конституция қоғамды нақты қауіптен қорғай ала ма? Қазіргі нормалар зайырлылықты бекіткенімен, оны қорғаудың тетіктері жеткілікті ме? Сарапшылардың пікірінше, жоқ. Зайырлы мемлекеттің қағидаттары декларация ретінде емес, нақты әрі қатаң құқықтық нормалармен бекітілуі тиіс.
Мәселе дінге қарсы тұруда емес. Мәселе — мемлекеттің бейтараптығын сақтау. Мемлекет ешбір дінді қолдамауы да, шеттетпеуі де керек. Бірақ ол қоғамдық кеңістікте діни ықпалдың шектен тыс күшеюіне жол бермеуге міндетті. Өйткені білім беру, құқық қорғау, мемлекеттік басқару — сенімге емес, заң мен рационалдыққа сүйенуі тиіс салалар.
Конституциялық реформа туралы әңгіме қозғалған сәтте, зайырлылық мәселесін айналып өту — болашаққа жасалған қателік болар еді. Қазіргі діндарлық деңгейі бұрынғыдан әлдеқайда жоғары қоғамда мемлекет әлсіз, бейтарап бақылаушы болып қала алмайды. Ол өз қағидатын айқын білдіріп, қорғауы керек.
Сондықтан Марат Шибутов көтерген мәселе — жекелеген сарапшының пікірі емес, қоғамдық дискуссияны қажет ететін маңызды сигнал. Зайырлы Қазақстанды сақтау — тек бүгінгі емес, ертеңгі ұрпақ алдындағы жауапкершілік.