Munarmedia.kz. 14.09.2026. ASTANA «Жұрттың сайлауы – сайлау, біздің сайлау – қолбайлау» деген ащы мысқылдың мәнін түсіну үшін әлемнің әр қиырындағы сайлау нәтижелеріне көз жүгіртудің өзі жеткілікті.
Мәселен, Швецияда сайлау науқаны қызған тұста оппозициялық төрт партияның — социал-демократтар, Солшыл партия, Орталық партия және «Жасылдар» — жиынтық қолдауы 51,3 пайызға жеткен. Бұл көрсеткіш сақталса, олар парламенттен 183 орын алуы мүмкін деген болжам жасалды. Ал билік коалициясы мен Швед демократтары 47 пайыз қолдаумен 166 мандатқа ие болуы ықтимал.
Ең қызығы — бір ғана социал-демократтардың өзі 28,4 пайыз қолдау жинаған. Партияны бұрынғы премьер-министр Магдалена Андерссон бастап отыр.
Яғни, Швециядағы сайлаушы үшін дауыс дегеніміз — билікке немесе оппозицияға нақты саяси таңдау жасау құқығы. Бір партия 28 пайыз алады, екіншісі 19, үшіншісі 7 пайыз жинайды. Қоғамдағы әрбір көңіл-күй бюллетень арқылы көрініс табады. Біреуі ұтады, біреуі жеңіледі, бірақ ешкім сайлаушының орнына таңдау жасап бере алмайды.
Ал бізде ше?
Бізде кейде партияның құрылуының өзі саяси оқиғадан гөрі әкімшілік рәсімге көбірек ұқсап кететіндей әсер қалдырады. «Партия құрылды, тіркелді, сайлауға қатысты» дегеннің өзі «халықтың қолдауына ие болды» деген сөз емес екенін жақсы білеміз.
Тіпті сайлауға қатысқан жаңа саяси күштердің бірі бар болғаны 74 дауыс жинады деген дерек қоғамда әзілге айналса, оның астарында күлкіден гөрі ащы сұрақ көп.
74 дауыс — партия ма, әлде партияның демо-нұсқасы ма?
Әрине, кез келген азаматтың саяси партия құрып, сайлауға қатысуға құқығы бар. Бұл — демократияның талабы. Бірақ демократияның екінші, одан да маңызды талабы бар: сол партияны халықтың өзі таңдауы керек.
Сайлау дегеніміз — партиялардың өзара жарысы. Ал жарыста бір спортшы стадионға шығып, қарсыласы болмаса да, өзін чемпион деп жариялай салмайды. Жеңіс үшін көрерменнің, яғни сайлаушының дауысы қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, Швециядағы жағдай назар аударуға тұрарлық. Ол жақта билікке балама саяси күштер нақты пайыз үшін күресіп жатыр. Бірнеше пайыздың өзі парламенттегі ондаған мандаттың тағдырын шешеді. Ал 51,3 пайыздық көрсеткіш 183 депутаттық орынға айналуы мүмкін.
Біздегі жағдайдың ерекшелігі де осында.
Бір жағында — ондаған пайыз үшін тартыс.
Екінші жағында — кейде ондаған емес, ондаған ғана дауыс үшін күресіп жатқандай әсер қалдыратын саяси кеңістік.
Мұндайда «жұрттың сайлауы — сайлау, біздің сайлау — қолбайлау» деген әзілдің өзі қоғамдық диагнозға айналады.
Әзіл демекші, құрыла салып Құрылтайды жаулап алған «Әділет» партиясының төңірегіндегі жағдайды да бөлек қараған жөн. 2026 жылғы Құрылтай сайлауында Орталық сайлау комиссиясының ресми қорытындысы бойынша «Әділет» 6,52 миллионнан астам дауыс жинап, 71,17 пайыз көрсеткішпен бірінші орын алды. Партия 110 мандатқа ие болды. (gov.kz)
Яғни бұл жерде мәселе 74 дауыста емес. Керісінше, 74 пен 6,5 миллионның арасындағы саяси қашықтықтың өзі көп нәрсені аңғартады.
Бір елде оппозициялық блоктың 51,3 пайызы парламенттегі 183 орынға айналуы мүмкін.
Бір елде партияның 28,4 пайызының өзі саяси салмаққа ие.
Ал бізде партиялардың сайлаудағы салмағын өлшейтін таразының бір басына миллиондаған дауыс, екінші басына ондаған дауыс түсіп жатса, онда мәселе тек партиялардың әлсіздігінде емес, саяси бәсекенің сапасында да болуы мүмкін.
Сайлау — тек бюллетень жәшікке түскен күн емес. Сайлау — қоғамның өз таңдауын жасай алатынын дәлелдейтін механизм.
Егер сайлаушының таңдау мүмкіндігі шынайы болса, жеңіс те шынайы болады. Егер бәсеке болса, билік те қоғамның дауысын естуге мәжбүр.
Ал бәсеке жоқ жерде сайлау сырттай сайлау болып көрінгенімен, ішкі мазмұны басқа болуы мүмкін.
Сондықтан Швециядағы 51,3 пайыз бен Қазақстандағы 74 дауыс туралы әңгімені жай ғана күлкі үшін салыстырудың қажеті жоқ. Бұл — саяси мәдениет, бәсеке және сайлаушының таңдау еркіндігі туралы үлкен әңгіменің кішкентай ғана көрінісі.
Өйткені демократияда ең маңыздысы — сайлаудың болғаны емес, сайлаушының таңдауының болғаны.