Munarmedia.kz.07.08.2025 ж. /Астана/-Мемлекеттік бюджетті мүмкіндігінше тезірек толықтыруды көздеген үкімет бір мезетте салықтарды өсіріп, азаматтардың қаржылық операцияларына бақылауды күшейтуде. Бұл ретте өз шығынын қысқартпай, керісінше, жаңа да тиімділігі күмәнді мемлекеттік бағдарламалар арқылы ұлғайтып отыр. Мұндай қадамдар «азаматтардың өмір сүру деңгейін арттыруға бағытталған модернизация» ретінде ұсынылғанымен, шын мәнінде солай ма? Төменде 2024–2025 жылдары қабылданған және көптеген сарапшылардың пікірінше, ел экономикасына кері әсерін тигізетін бес негізгі шешімнің екеуі талданады.
Фактор 1. Жаңа Салық кодексі
Экономика өсіп тұрмаса, неге салық ауыртпалығын күшейту керек?
Жақында президент жаңа Салық кодексіне қол қойып, екі жыл бұрын басталған реформаны заң жүзінде бекітті. Ресми түсіндіруде бұл өзгерістер «салық базасын кеңейту» және «әлеуметтік әділеттілікті арттыру» деп сипатталды. Үкімет есептілікті жеңілдетуді, әкімшілендіруді сервистік модельге көшіруді және ставкаларды оңтайландыруды уәде еткен. Алайда іс жүзінде не өзгерді?
-
ҚҚС 12%-дан 16%-ға дейін өседі. Бұл — соңғы 20 жылдағы алғашқы көтеру және ол нарықтың басым бөлігін қамтиды.
-
ҚҚС тіркеу шегі төмендетілді, яғни салық төлеушілер қатарына бұрын кірмеген кәсіпкерлер қосылады.
-
Прогрессивті ЖТС енгізіледі: жылдық табысы 8 500 АЕК-тен (шамамен 33 млн теңге) асқан жеке тұлғалар 15% салық төлейді (қазіргі 10%-дың орнына).
-
Мүлік салығы өседі, «люкс» санатына кіретін көлік, жылжымайтын мүлік, яхта және әуе кемелеріне акциз енгізіледі.
-
Зейнетақы және әлеуметтік аударымдар көлемі артады.
Бұл — тек ең көзге түсетін өзгерістер. Барлығы бір уақытта енгізіліп отыр.
Ең бастысы — үкімет реформа нәтижесінің нақты есебін ұсынған жоқ. Инвестиция, жұмыспен қамту, бизнеске салық ауыртпалығы қалай өзгеретіні белгісіз. Қаржы министрлігі мен Ұлттық экономика министрлігі тек «инфляцияға әсері аз әрі қысқа мерзімді болады» деген жалпылама уәжбен шектелді.
Ал бизнес пен сарапшылар керісінше, салық ауыртпалығы тұтынушыларға, жалдамалы жұмысшыларға және клиенттерге түсетінін ескертті. 13-тен астам салалық қауымдастық маусым айында президентке хат жолдап, жаңа кодекске қол қоюды кейінге қалдыруды сұрады. Олар салық өсімі көлеңкелі экономиканы ұлғайтып, жұмыс орындарын қысқартып, инвестицияны азайтады деп санады. Бірақ бұл ескертулер ескерусіз қалды.
Қазірдің өзінде еңбекақы қорына түсетін жиынтық салық жүктемесі 40%-дан асады. Бұл ресми түрде жұмыс күшін жалдауды тиімсіз етеді. Енді ҚҚС өсімімен қоса, жаңа нормалар бұл қысымды күшейте түседі. Көптеген компаниялар дамуды тоқтатып немесе көлеңкеге кетуді жөн көреді, ал ашық жұмыс істейтіндер қосымша шығынды тұтынушыларға жүктейді.
Сонымен қатар, халықтың өзі де әлсіз жағдайда. Qalam қорының 2025 жылғы сауалнамасы бойынша, қазақстандықтардың тек 11,2%-ы ғана табысына толық қанағаттанған, 27,3%-ы табыс деңгейіне мүлдем көңілі толмайтынын айтқан. Ал 21,1%-ы «айлықтан айлыққа» өмір сүріп, тек ең қажеттісіне ғана қаржы жеткізеді.
Мұндай жағдайда салық базасын кеңейту әлеуметтік әділеттіліктен гөрі, әлсіз топтарға салмақ арттыруға көбірек ұқсайды.
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, мұндай ірі реформалар ашық есеппен, кезең-кезеңімен жүргізіледі. Мысалы, ЕО-да ViDA атты онжылдық бағдарлама арқылы өзгерістер енгізіліп, әр қадам алдын ала жарияланады. Германияда ҚҚС өсімі тек бес жылдық жеңілдік кезеңінен кейін, бизнес пен халық бейімделген соң жүзеге асқан.
Керісінше, Қазақстандағы жаңа Салық кодексі бизнесті дамытуға емес, қатаң бақылау мен фискалдық мүддеге басымдық беріп отыр. Бұл — экономиканың ұзақмерзімді дамуына тежегіш.
Фактор 2. Онлайн-аударымдарға қатаң бақылау
Көлеңкелі экономикамен күрес пе, әлде қаржы жүйесіне сенімсіздікті күшейту ме?
2025 жылдың қыркүйегінен бастап Қазақстанда мобильді аударымдарға фискалдық мониторингтің жаңа тетігі күшіне енеді. Ережеге сай, үш ай ішінде 100-ден астам әртүрлі тұлғадан жалпы сомасы 1 млн теңгеден жоғары аударым алған азамат автоматты түрде тексеріледі.
Мақсат — көлеңкелі жұмыспен қамтуды азайту және салық базасын кеңейту. Бірақ іс жүзінде бұл соңғы жылдардағы жеке қаржыға ең қатал араласулардың бірі болмақ.
-
Біріншіден, заң тұрмыстық және коммерциялық төлемдерді ажыратпайды. Туған күнге жиналған қаражат та, туысқа көмек те, тауарға төлем де бірдей «күдікті» саналады.
-
Екіншіден, бұл шара кінәсіздік презумпциясын бұзады: белсенді қолданушы автоматты түрде күдікті ретінде қаралады.
-
Үшіншіден, банктік жүйе мен финтехке соққы тиеді: адамдар қолма-қол есеп айырысуға, криптовалютаға немесе бейресми тетіктерге көшуі мүмкін.
Мұндай тәжірибе Нигерияда 2023 жылы енгізілгенде, қолма-қол ақшаның үлесі екі айда 45%-дан 75%-ға өскен. Қазақстанда да Нацбанк анонстан кейін аударымдардың өсу қарқыны төмендеп, қолма-қол айналым артқанын тіркеді.
Ең әлсіз топ — өзін-өзі жұмыспен қамтығандар. «Атамекен» мәліметінше, олар еңбек нарығының 20%-дан астамын құрайды. Көбі салық төлемеуді емес, қолайлы заңды тетіктің жоқтығын себеп етеді. Бірақ мемлекет ынталандырудың орнына шектеу мен қысымға жүгінуде.
Сонымен қатар, жаңа Салық кодексі жеке кәсіпкер мәртебесін онлайн-платформадағы өзін-өзі жұмыспен қамтумен қатар ұстауға тыйым салады. Бұрын адам күндіз базарда сауда жасап, кешке таксиге шыға алса, енді біреуін ғана таңдауы керек. Бұл — заңды табыс көздерін шектеу.
Ал өзге елдерде керісінше, жеңілдетілген режимдер ұсынылады. Ресей, Үндістан, Мексикада өзін-өзі жұмыспен қамтудың арнайы салық режимдері бар, оларды тіркеу жеңіл, тек біркелкі мөлшерлеме алынады, қатаң тексерулер жоқ.
Қазақстанда болса, бұл қадамдар цифрлық экономикаға кері әсер етіп, халықты қолма-қол ақшаға көшіруі ықтимал.