Munarmedia.kz 06.03.2026/Astana/ — Соңғы жылдары Қазақстанның білім беру жүйесінде жаңа үрдіс қалыптаса бастады: шетелдік жоғары оқу орындарын елге тартып, олардың филиалдарын ашу. Білім және ғылым саласындағы мемлекеттік саясаттың бұл бағыты халықаралық тәжірибені енгізу, білім сапасын арттыру және қазақстандық студенттердің әлемдік деңгейдегі білімге қолжетімділігін кеңейту мақсатымен түсіндіріліп келеді.
Алайда бұл бастама қоғамда әртүрлі пікір туғызуда. Кейбір сарапшылар мұндай саясаттың ұзақ мерзімді салдары туралы ойланып көру қажет екенін айтады. Өйткені мәселе тек жаңа университет ашу немесе беделді брендті елге әкелу ғана емес. Бұл — ұлттық білім беру жүйесінің болашағына қатысты стратегиялық таңдау.
Бүгінде жоғары білім көбіне диплом алумен өлшенетіндей көрінеді. Алайда халықаралық зерттеулер көрсеткендей, студенттің кәсіби жетістігіне оқу бағдарламасының әсері небәрі 10–20 пайыз шамасында ғана.
Негізгі рөлді университеттің ғылыми ортасы, академиялық мәдениеті, зерттеу дәстүрі, профессорлық мектеп және университеттік экожүйе атқарады. Басқаша айтқанда, нағыз білім тек аудиторияда берілмейді — ол ғылыми пікірталастарда, зертханаларда, университеттің интеллектуалдық атмосферасында қалыптасады.
Сондықтан Қазақстан үшін ең маңызды міндет — дәл осындай ортаны өз университеттеріміздің қабырғасында қалыптастыру.
Шетелдік университеттердің келуі белгілі бір мүмкіндіктер әкелуі мүмкін. Бірақ сонымен бірге бірқатар тәуекелдерді де назардан тыс қалдыруға болмайды.
Біріншіден, білім саласына бөлінген қаржының едәуір бөлігі шетелдік институттарға кетуі ықтимал.
Екіншіден, отандық университеттер халықаралық брендтермен тең дәрежеде бәсекелесе алмауы мүмкін.
Үшіншіден, уақыт өте келе білім беру жүйесінде сыртқы брендтерге тәуелділік қалыптасу қаупі бар.
Ал ұлттық университеттердің дамуы үшін ең бастысы — тұрақты инвестиция мен жүйелі қолдау.
Қазақстан мұндай жағдайды бұрын да бастан өткерген.
2000-жылдардың басында елімізде IT саласы қарқынды дамып келе жатқан еді. Жас бағдарламашылар мен шағын компаниялар өз өнімдерін жасап, отандық технологиялық нарықты қалыптастыруға тырысқан.
Алайда кейін мемлекеттік құрылымдар шетелдік ірі IT-компанияларды жаппай тарту саясатын қолға алды. Қымбат лицензиялық бағдарламалар сатып алынып, көптеген мемлекеттік жобалар шетелдік өнімдерге негізделді.
Нәтижесінде бюджеттік шығындар бірнеше есе өсті, ал жергілікті компаниялардың бір бөлігі нарықтан мүлде жоғалып кетті.
Егер сол кезеңде мемлекет отандық IT-компанияларды жүйелі түрде қолдағанда, бүгін Қазақстанда жүздеген ірі технологиялық фирмалар мен әлемге танылған цифрлық брендтер қалыптасуы мүмкін еді.
Бүгін дәл осындай таңдау білім саласында да алдыңнан шығып отыр.
Қазақстан үшін ең дұрыс жол — тек шетелдік университеттерге сүйену емес, ең алдымен өз университеттерін күшейту.
Бұл дегеніміз:
ұлттық ғылыми мектептерді қалыптастыру;
профессорлық-оқытушылық құрамды қолдау;
зерттеу инфрақұрылымын дамыту;
халықаралық деңгейде танылатын қазақстандық білім беру брендтерін қалыптастыру.
Әрине, қазіргі жаһандану дәуірінде халықаралық ынтымақтастықсыз даму мүмкін емес. Бірлескен бағдарламалар, академиялық алмасу, халықаралық ғылыми жобалар — мұның барлығы білім сапасын арттыруға ықпал етеді.
Алайда мұндай ынтымақтастық ұлттық білім жүйесін алмастыруға емес, оны күшейтуге қызмет етуі тиіс.
Қазақстан үшін басты инвестиция — өз университеттері, өз ғалымдары және өз ғылыми әлеуеті болуы қажет.
Кез келген дамыған мемлекет өзінің ғылыми мектебі мен университеттік дәстүріне сүйенеді. АҚШ, Германия, Жапония немесе Оңтүстік Корея сияқты елдердің табысының артында мықты университеттер мен ұлттық ғылыми орталар тұр.
Егер Қазақстан да болашақта бәсекеге қабілетті интеллектуалдық экономика қалыптастырғысы келсе, онда білім мен ғылымды дамытуда ең алдымен ұлттық әлеуетке сүйенуі тиіс.
Өйткені нағыз білім жүйесі сырттан әкелінбейді. Ол — ұзақ жылдар бойы қалыптасатын ғылыми дәстүрдің, академиялық мәдениеттің және ұлттық интеллектуалдық мектептің нәтижесі.