Рудный қаласында екі көшенің атауын өзгерту мәселесіне байланысты өткен қоғамдық тыңдау ел ішінде кең талқыланды.
Бұл жағдай қоғамдағы ономастика, тарихи жад және ұлттық бірегейлік мәселелеріне қатысты пікірталастардың әлі де өзекті екенін көрсетті.
Кейбір азаматтардың, соның ішінде этностық азшылық өкілдерінің, символдық сипаттағы өзгерістерге шамадан тыс қарсылық көрсетуі — посткеңестік кеңістікте жиі кездесетін құбылыс.
Идеологиялық тұрғыдан ескірген атауларға байланысты өзгерістер кей топтар тарапынан жеке меншіктей қабылданып, эмоциялық реакция тудырады.
Тіпті тарихи атауларды қалпына келтіру бастамасына жергілікті тұрғындарға тіл тигізу, қоғамдық дискурсты өршіту сияқты жағымсыз әрекеттер де ара-тұра байқалады.
2007–2009 жылдары Аршалы ауданында 350-ден астам көшенің атауын қазақшалау тәжірибемізде осыған ұқсас қарсылықтар болды.
Қоғамның бір бөлігі өзгерістерді қолдаса, екінші бөлігі оны қажетсіз деп бағалады.
Бұл — тарихи сана, кеңестік кезеңнен қалған көзқарастар және ұлттық саясатқа деген түсініктің бірдей еместігін сипаттайтын құбылыс.
Рудный қаласында көтерілген қазіргі бастама да дәл осындай екіұдай пікір қалыптастырды.
Мәселен, өзгертуге ұсынылған атаулардың бірі — Иван Франко, Украина ұлттық демократиялық қозғалысының қайраткері, жазушы, сыншы, әдебиеттанушы.
Ал екінші атау — Октябрь революциясы, қазақ халқы үшін қайшылықты жадпен байланысты тарихи кезең. Қазақ қоғамы бұл революцияның салдарын жақсы біледі: саяси қуғын-сүргін, ашаршылық, ұлттық элитаның жойылуы — ұлт жадында терең із қалдырған.
Біріншісін, Ленинградта жан тапсырған қазақтың қайсар қызы Әлия Молдағұлова көшесі, екіншісін "Достық" көшесі деп ауыстырғанда не тұр?
Бұл саналы, білімді, отаным, туған жерім деген азамат үшін қарсы болатын әңгіме емес.
Сонымен қатар елімізде соңғы жылдары орын алған көші-қон процестері, әсіресе Ресей Федерациясынан қоныс аударушыларға қатысты кей әлеуметтік топтың реакциясы қоғамдық пікірді күрделендіре түсті. Қазақстан заң аясында барлық этностық топтарға бірдей жағдай жасап келеді: әкімшілік рәсімдерді жеңілдету, бейімдеу шаралары, әлеуметтік қолдау — мемлекет тұрақтылық пен келісімді басты құндылық деп санайды.
Соған қарамастан, кейбір топтардың Қазақстанға, оның тіліне, тарихына және мемлекеттік саясатына құрметсіздік көрсетуі қоғамда сұрақ туғызады.
Көше атауларын өзгертуге қарсы пікірлер көбіне «инфрақұрылым жақсара ма?», «жол жөнделе ме?» деген аргументтермен негізделеді.
Бұл тәсіл — назарды тарихи-идеологиялық мәселе емес, тұрмыстық тақырыптарға бұру арқылы қоғамдық қарсылықты күшейтуге бағытталған риторика.
Мұндай дискурстың тарихы кеңес заманынан бастау алады.
Ал қазір Ресейдің "Русская община" т.б бейресми ұйымдары Орталық Азияда идеологиялық дағдарыс туғызу мақсатында жан таласып, қаржыны аямай құйып жатқанын ескерсек бұл тек Қазақстан емес Орталық Азияға қауіп төндіріп тұрған үдеріс екеінін білуіміз керек. Мысалға: Аслан Төлегенов, Эльвира Вайс т.б ақпарат кеңістігін пайдаланып қаншама ұлтаралық мәселені қоздырып отырғанын ескергеніміз жөн.
Жекелеген азаматтар тарапынан мемлекетке, қазақ халқына немесе Қазақстанның символдарына тіл тигізу фактілері де әлеуметтік желілерде жиі көрініс береді. Бұл — толеранттылықты асыра қолданудың салдары. Қазақстан этностық алуан түрлілікті құрметтейді, бірақ бұл мемлекеттік саясат пен ұлттық мүддеге қысым көрсетуге себеп болмауы тиіс.
Сондықтан Солтүстік өңірлерде және жалпы ел көлемінде ономастикалық саясатты жалғастыру қисынды әрі стратегиялық тұрғыдан маңызды.
Бұл — тарихи әділдікті қалпына келтіру ғана емес, ұлттық бірегейлікті нығайтуға бағытталған мемлекеттік саясаттың бір бөлігі.
Қазақстан – тәуелсіз мемлекет.
Тарихи атауларды қалпына келтіруге, ана тілінің қолдану аясын кеңейтуге, ұлттық мәдениет пен тарихи сананы жаңғыртуға толық құқығы бар.
Қажет болған жағдайда Рудный қаласының тарихи атауын қайтару мәселесін де қарастыруға болады.
Бұл ретте Қазақстанда өмір сүретін, елдің тіліне, жеріне, мемлекеттік рәміздеріне құрметпен қарайтын өзге этнос өкілдері — мемлекетіміздің тең құқықты азаматтары. Оларға ешқандай сын бағытталмайды.
Қоғамдық келісімнің негізі — өзара сыйластықтан тұрады.
Айналып келгенде ұлттық бірегейлікті, тұтастықты насихаттайтын идеологияның болмауының салдары екенін мойындауымыз керек.