Munarmedia.kz.07.08.2025 ж. /Астана/-2022 жылғы 24 ақпанға дейін Қазақстан, өзге де посткеңестік республикалар сияқты, ұлттық бірегейлігін қалыптастырудың күрделі кезеңін бастан өткеріп жатқан еді. Бұл үдеріс Кеңес Одағынан қалған тарихи мұра, қазіргі Ресейдің ықпалы және дербес даму жолына ұмтылыс арасындағы ішкі тартыспен өрбіді. Алайда Украинадағы толық ауқымды соғыстың басталуы осы күрделі процестерді күрт жеделдеткен, әрі шиеленістірген шешуші сәт болды. Бұл оқиға қазақстандықтар алдына өзін-өзі анықтау жөнінде тікелей сұрақ қойды.
Қоғамдық сананың бетбұрысы
Соғыстың ең айқын салдарының бірі – қазақстандықтардың Ресейге деген көзқарасының өзгеруі. Ресей мен Украина арасындағы қақтығыс Қазақстан қоғамын қақ жарып, оның қабылдауына қаңтар оқиғасы айтарлықтай ықпал етті. Ресейлік ресми үгіт-насихат Қазақстандағы тұрақсыздықты ОДКБ әскерін енгізу арқылы шешкенін алға тартып, қазақстандықтар «Ресейге алғыс білдіруге» тиіс деген тұжырымды қалыптастырды.
2022 жылы Exclusive.kz тапсырысымен Qalam қоры жүргізген зерттеу сол кезеңде Ресеймен интеграцияны қолдаушылар үлесі әлі де жоғары екенін көрсетті – респонденттердің 60%-ы, негізінен аға буын өкілдері, бұл бағытты құптады. Дегенмен сол уақытта сауалнамаға қатысқандардың 63%-ы елдің «өз тарихи жолымен» дамуын және Орталық Азия мемлекеттері мен түркі халықтарымен интеграцияны қолдайтынын мәлімдеген. Кейінгі зерттеулер бұл үрдістің тұрақты екенін, Ресейге деген ықыластың айтарлықтай азайғанын көрсетті.
2022 жылдың наурызында Demoscope жедел мониторинг бюросының дерегі бойынша, респонденттердің 38,9%-ы Ресейдің әскери әрекетін қолдаған болса, қараша айында бұл көрсеткіш 13%-ға дейін түсті. 2025 жылғы наурыздағы соңғы сауалнамада бұл үлес 15% деңгейінде қалды. Бұл – бастапқыда ресейлік насихаттың ықпалында болған қазақстандықтардың біртіндеп одан арылып жатқанын айқын дәлелдейді.
Жаңа ұлттық бағдар
Соғыс қазақстандықтар үшін жай ғана сыртқы саяси оқиға болмады – ол ішкі қайта пайымдау тетігін қосты. Бұрын Ресеймен «бауырластық» және «ортақ құндылықтар» ұғымдары күмәнсіз қабылданса, енді бұл мәселелерге сұрақ қойыла бастады.
Егер өткен жылдары қазақстандықтардың көбі, әсіресе, жастар Ресейге қоныс аударуды үлкен мүмкіндік деп қарастырса, 2023 жылдың басында жүргізілген сауалнамаларда қазақстандықтардың басым бөлігі өз балаларының болашағын Қазақстанмен байланыстырғысы келетінін көрсетті. Ресей бұл сұрақта дерлік соңғы орынға түсті.
Бұл бетбұрыс ең алдымен тіл мәселесінде айқын көрінді. Бұрын қазақ тілінің мәртебесі көбіне саяси мәлімдемелер мен ғылыми пікірталастардың аясында талқыланса, 2022 жылдан кейін ол жеке, эмоционалды таңдау деңгейіне көтерілді. Қазақ тілі көптеген азамат үшін жай ғана мемлекеттік тіл емес, егемендіктің басты белгісі және өзін ресейлік ықпалдан ажыратудың құралына айналды.
«Кэнсел мәдениеті» және қоғамдық қысым
Тіл мен мәдениетке байланысты көзқарастар әлеуметтік желілерде кең тараған бірнеше оқиғада көрініс тапты. 2022 жылғы қазанда Choco холдингі басшысы Рамиль Мухоряповтың ресейліктерге қазақ тілінде жауап беруді «үлкен мәдениеттен емес» деп бағалауы қоғамда үлкен резонанс тудырды. Бұл пікір, әсіресе ұлттық болмысты іздеп жатқан шақта, жеке көзқарас емес, ұлттық қадір-қасиетке нұқсан келтіру ретінде қабылданды.
2024 жылдың соңында Qazaq Coffee кофеханасында қазақ тіліндегі мәзірдің болмауы және иесінің сынға немқұрайлы жауап беруі әлеуметтік желіде жаппай бойкотқа әкеліп, нәтижесінде нысан жабылды. Алматыдағы «Ленина 36» атты жаңа кафе де ашылмай жатып, атауына байланысты қоғамдық қарсылыққа тап болып, атауын өзгертуге мәжбүр болды.
Бұл мысалдардың бәрі – қазақстандық қоғам үшін тіл мен тарихтың енді жай ғана формальды атрибут емес, ұлттық өзін-өзі танудың өзегі екенін дәлелдейді.
Мәдени синтез және шығармашылық ізденіс
Өзіндік болмыс іздеу тек жанжалдармен шектелмейді. Бұл үрдіс мәдени жобаларда да көрініс табуда. Мәселен, «ARTиШОК» театрының «Песенники» жобасы қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі әндерді ортақ дастархан басында орындау арқылы жаңа мәдени синтезді бейнелейді.
Сол театрдағы «Әуежай» атты премьера – қазақстандықтардың елден кету немесе қалу жөніндегі ішкі таңдауы мен тілге деген көзқарасын зерттейтін сатиралық драма. Спектакль атауының орыс тіліне аударылмауы – оның мәнін барлық көрерменнің түсінетінін айғақтайды.
Ақпараттық қарсылық және буындар айырмасы
Қазақстанда ұлттық сананың жаңғыруымен қатар ресейлік насихат күшейе түсті. Ресейлік саясаткерлер мен медиа өкілдері елдің аумақтық тұтастығын жоққа шығаратын және қазақ халқының тарихын бұрмалауға бағытталған мәлімдемелер жасады.
Алайда бұл насихаттың ықпалы біркелкі болмады: аға буынның бір бөлігі «орыс әлемімен» байланысын сезінсе, тәуелсіз Қазақстанда өскен жас ұрпақ әлдеқайда төзімді, ашық және көп арналы ақпарат көздеріне сүйенеді. Бұл – жаңа ұлттық бірегейліктің сыртқы қысыммен өзгермейтінін көрсететін басты фактор.
Жаңа қазақстандық бейне
Бүгінде қалыптасып келе жатқан қазақстандық – өзін «орыс әлемінің» емес, тәуелсіз елдің азаматы санайтын, қазақ тілін еркін меңгерген, өз мәдениетін құрметтейтін әрі басқа мәдениеттерге ашық тұлға. Бұл бейне жас кәсіпкерлерден бастап, журналистер мен мәдениет қайраткерлеріне дейін көрініс табуда.
Егер бұрын көптеген қазақстандықтар посткеңестік кеңістіктің бір бөлігі ретінде өзін таныса, бүгінде олар өзін дербес, бірегей қазақстандық қауымдастықтың мүшесі ретінде сезінеді.
Украинадағы соғыс Қазақстанға өзін жаңа қырынан көруге мүмкіндік берді. Бұл – тіл арқылы өзін айқындау, насихатқа қарсы тұру және тәуелсіз бірегейлікті іздеу процесі. Ол бір сәттік жауап қана емес, күрделі әрі қайтымсыз қоғамдық трансформация. Енді бұрынғы күйге оралу мүмкін емес.
Иллюстрация – ашық дереккөздерден