Munarmedia.kz 02.02.2026 /Астана/-1917 жылы «Үш жүз» партиясы Құрылтай жиналысына өткен сайлауда «Алашордадан» күйрете жеңілді. Партия қазақ халқының қолдауынан толық айырылды. Мұндай мүшкіл жағдайда оны саяси партия деуден гөрі, белгілі бір бағы тобына ғана ұқсатуға болатын еді. Алайда бұл – Шәкәрім заманындағы халық қолдаған, ерікті жасақтар жиналған батыр-билер емес.
Бұл – жаңа үлгідегі бағыт өкілдері, яғни өзін-өзі жариялағандар еді. Олар дәстүрлі қазақ қоғамына пролетариат пен буржуазия арасындағы таптық соғыс туралы социалистік идеяларды ала келді. Мұның барлығы қазақ шаруасына не үшін қажет болды? Қазақ халқы үшін олар да, олардың идеялары да аяқ астынан пайда болған, жат құбылыс еді. Сондықтан да олардың артында электоралдық бос кеңістік қалды, ал «Үш жүз» партиясы тарих сахнасынан біржола кеткендей көрінді.
«Үш жүз» тобы сайлау арқылы қоғамдық мойындауға ие бола алмаған соң, өздері сияқты маргинал күш – большевиктермен ымыраласып, радикал жолға түсті. Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына өткен сайлауда бұл екі саяси топ та жеңіліс тапты. Шын мәнінде, екеуі де халық атынан сөйлегенімен, нақты қолдауға ие болмаған, соғысқұмар маргиналдар болатын.
Халықтың әлеуметтік құрылымына тірек бола алмаған «Үш жүз» азамат соғысы кезінде большевиктер жағына өтті де, ақгвардияшылар тарапынан физикалық тұрғыда жойылды. Осыдан кейін партия мүлде жоғалды.
Азамат соғысы жылдарында «Үш жүз» өкілдері мен большевиктердің нақты саяси мақсаттары тұлғалық-субъективті тұрғыда сәйкес келді. Олар қарсыластарына қарсы террорды басты құрал ретінде қолданды. Негізгі мақсат – саяси бәсекелестерді жою еді. Бірақ «Үш жүз» үлгермеді. Ал большевиктер дәстүрлі элитаны дерлік толықтай жойып жіберді.
Алашордашылармен бірге империялық билік өкілдері де, жергілікті басқару жүйесінің тасымалдаушылары да – бәрі құртылды. Осыдан кейін жаңа бағытқа қарсы сөз айтатын адам қалмады.
Енді бір сәт ойланайық: неге қазақ халқы тәуелсіздікке тарихсыз халық ретінде жетті? «Қазақ КСР-інің тарихы» деп аталатын жұқа кеңестік брошюраны қалай атауға болса да, оны толыққанды халық тарихы деу қиын.
Одан да сорақысы – халық тәуелсіздікке этникалық жады жоқ этнос ретінде келді. Қазақтар этномәдениетінің тұтас қабаттарын жоғалтып қана қоймай, оларды мүлде ұмытты. Мұндай қайғылы нәтиже – жаппай қырып-жою дәуірінен өткендіктің салдары.
Бүгінде алашордашылар мен ұлттық большевиктердің трагедиясы жиі айтылады. Бірақ сол трагедия аясында өзге ұлттық апаттар көмескіленіп кетті. Мыңдаған мәдениет қайраткерлері – халықты халық ететін этномәдениеттің тасымалдаушылары – ұмыт қалды. Айтыскер-ақындардың есімдері түгілі, жүздері де жадымызда жоқ. Миллиондаған адам аштықтан қырылып, атылып кеткенде, жеке-жеке тағдырларды еске алу мүмкін болмады. Әркім тек өз жақынын ғана еске алды.
Бүгінде ұлттық қасіретіміз Алашордамен ғана шектеліп тұрғандай көрінеді. Олармен бірге жаңа формациядағы саяси тап жойылды. Бірақ сонымен қатар дәстүрлі басқару элитасы – хандар, сұлтандар, болыстар, ру басылары мен ауыл ақсақалдары да жоғалды. Бұл – тек биліктің ғана емес, жадының жойылуы еді.
Біз айтыскерлерді, ақындарды, шежірешілерді де жоғалттық. Мәскеуге республика атынан көрсету үшін жалғыз ғана, жасы келген Жамбылды әрең табуы – осы апаттың айқын дәлелі. Ал қалған ақындар қайда кетті? Бұл – ән мен жыр мәдениетіне тиген жойқын соққының көрінісі.
Сол секілді шежірешілердің «жоғалуы» да этномәдени апатқа айналды. Бүгінде жуздар шежіресінен тұтас рулардың неге жоқ болып кеткені көпшілік үшін жұмбақ. Соның ең трагедиялық мысалы – Алаш дәуіріндегі «Айқап» журналында көрсетілген Ұлы жүз құрамындағы Ергенекті руының бүгінгі шежіреде жоғалуы. Ол қазір тек Орта жүздегі уақ пен найманның ішкі тармағы ретінде ғана сақталған.
1929–1933 жылдары қазақ халқы демографиялық, шаруашылық әрі этномәдени апатты бастан кешті. Бірақ оған дейін, 1926–1928 жылдары «феодал-бай элементтермен күрес» деген желеумен халықтың дәстүрлі көсемдері, ақсақалдары – рулық жадтың тасымалдаушылары физикалық түрде жойылды. Осылайша қазақ халқы көшбасшыларсыз, жадысыз қалды.
Кеңес Одағының өзге халықтары да репрессия көрді. Бірақ дәл қазақтарда өркениеттік үзіліс орын алды. Большевиктер әлемдік революция үшін адам массасын – жеке тұлғасыз, біркелкі «солдаттар тобын» дайындады. Ол үшін халықтар ұлт болудан, тек «халық санына» айналуы тиіс еді.
Кеңестік жоба үшін халықтардың көптүрлілігі кедергі болды. Сондықтан бәрі біртіндеп бейтараптандырылды. Бірақ тарихи тұрғыда ең қатты бейнесіздендірілгендердің бірі – қазақтар еді.
Сол себепті бізге қазақтар туралы емес, қазақтарға арналған тарих жазылды. Қазақтар Алтын Орданың мұрагері болудан ажыратылып, «көшпелі мешеу халық» ретінде көрсетілді. Мектептен бастап бойымызға «даладағы мәңгілік артта қалушылық» комплексі сіңірілді.
Тарихи жадтан тазартылған кеңістікте кез келген жасанды түсінікті енгізу оңай болды. Солайша қолдан жасалған жузшілдік пен жузология пайда болды.
Қазақтар – Алтын Орданың тікелей мұрагерлері. Тіпті Қазақ хандығы – соңғы Орда болды. Бірақ «Орда» сөзі Мәскеу үшін соншалықты жат еді, сондықтан қазақтарға бұл мұрадан бас тартқызылды.
Хандарды тарихтан алып тастау мүмкін болмаған соң, оларды «жуз хандары» деп қайта атау жолы таңдалды. Бұл – қарапайым тарихи бұрмалау еді. Мұрағат құжаттарында «қазақ ордасының ханы» деп көрсетілген тұлғалар кейін «жуз хандары» болып өзгертілді.
Фольклорлық деректер де осылайша қайта өңделді. Бірақ бұл – бөлек әңгіменің тақырыбы.
Марлен Зиманов