Munarmedia.kz-12.11.2026ж/Астана/-Тегеранның Вашингтонмен келіссөздерден бас тартуы АҚШ-тың қысымына берілген қатаң жауап ретінде көрінгенімен, бұл шешім Орталық Азия елдерінің оңтүстік бағыттағы көлік-транзиттік жоспарларына елеулі қауіп төндіруі мүмкін.
Соңғы жылдары Қазақстан мен Өзбекстан Иран арқылы өтетін көлік дәліздерін дамытуға ерекше мән беріп келеді. Мәселен, 2025 жылы Қазақстан мен Иран арасындағы теміржол жүк тасымалы 69 пайызға өскен. Ал Өзбекстан импортының шамамен 9 пайызы, яғни 3,9 миллиард долларлық тауар Иран аумағы арқылы жеткізіледі.
Алайда бұл бағыттың тұрақтылығына әсер ететін екі маңызды мәселе бар.
Ормуз бұғазы – транзиттің осал тұсы
Бірінші мәселе – Ормуз бұғазы. Соғыс жағдайында бұл стратегиялық су жолындағы кеме қатынасы күрт төмендеген. Бұған дейін тәулігіне шамамен 125 кеме өтсе, 10 қыркүйекте бұл көрсеткіш жеті кемеге дейін азайған.
Қазір Иран бұғаздағы кеме қатынасын қалпына келтіру мәселесін жаңа теңіз жолының танылуымен байланыстырып отыр. Яғни бұғаздан өту бұрынғыдай автоматты түрде қамтамасыз етілетін мүмкіндік емес, Тегеранның саяси ұстанымына тәуелді мәселеге айналуы ықтимал.
Бұл жағдай Парсы шығанағы арқылы жүк тасымалдауға мүдделі Орталық Азия мемлекеттері үшін қосымша тәуекел туғызады.
Чабахар портының болашағы бұлыңғыр
Екінші мәселе – Иранның Чабахар порты. Орталық Азия елдері осы порт арқылы Үнді мұхитына және халықаралық теңіз саудасына шығуды көздеген еді.
Алайда АҚШ санкцияларынан берілген уақытша жеңілдіктердің мерзімі аяқталуына байланысты порт жобаларының бірқатары тоқтап тұр.
Үндістан шамамен 120 миллион доллар көлеміндегі инвестициясын уақытша тоқтатып, санкциялық шектеулерді айналып өту мақсатында өз үлесін ирандық құрылымға уақытша беру мүмкіндігін қарастырып жатыр.
Өзбекстанның Чабахарда логистикалық орталық пен теңіз терминалын салу жоспарлары да кейінге шегерілген.
Қазақстан мен Иран теміржол жобаларын жалғастыруда
Соған қарамастан, Иран Қазақстанмен және Ресеймен көлік инфрақұрылымы саласындағы ынтымақтастықты тоқтатқан жоқ.
Қазан айының ортасында екі елдің көлік министрлері кездесіп, «Солтүстік – Оңтүстік» халықаралық көлік дәлізінің шығыс тармағын дамыту, Чабахар портын теміржол желісіне қосу және Қытай – Қазақстан – Иран – Еуропа бағытын ілгерілету мәселелерін талқылады.
Қазақстан тарапы бірлескен жол картасының соңғы әзірлеу кезеңінде екенін мәлімдеп, Чабахар – Захедан теміржол желісінің ашылу рәсіміне қатысуға шақыруды қабылдаған.
Сонымен қатар қараша айының басында Иранның Жоғары ұлттық қауіпсіздік кеңесі Ресеймен Рашт – Астара теміржол желісін салу туралы келісімді мақұлдады. Бұл жоба «Солтүстік – Оңтүстік» дәлізіндегі жетіспей тұрған маңызды буындардың бірі саналады.
Орталық Азия үшін қандай қауіп бар?
Осылайша, Иранның саясаты екі бағытта өрбіп отыр. Бір жағынан, Тегеран Қазақстанды, Ресейді және басқа да аймақ мемлекеттерін көлік инфрақұрылымын бірлесіп дамытуға шақырады. Екінші жағынан, АҚШ-пен саяси текетіресті бәсеңдетуге бағытталған келіссөздерден бас тартып отыр.
Бұл жағдай Қазақстан мен Өзбекстанның транзиттік жоспарларына қосымша белгісіздік енгізеді. Өйткені теміржол салуға, порттарды дамытуға және логистикалық орталықтар құруға болады. Бірақ халықаралық жүк тасымалының қауіпсіздігі мен тұрақтылығы геосаяси жағдайға тәуелді болып қала береді.
Орталық Азия елдері үшін басты мәселе – транзиттік бағыттарды әртараптандыруды санкциялық шектеулер мен әскери-саяси қақтығыстар жағдайындағы мемлекетке тәуелді етіп алмау.
Сондықтан Қазақстан мен Өзбекстан үшін Иран арқылы өтетін теміржол жобаларын жалғастыру маңызды болғанымен, барлық логистикалық мүмкіндікті бір бағытқа байлап қою қауіпті. Мәселен, Ауғанстан арқылы өтетін Трансауған дәлізі қымбатырақ әрі баяу болуы мүмкін. Дегенмен ол Ормуз бұғазындағы жағдайға тікелей тәуелді емес балама бағыт ретінде қарастырылады.
Түйін: Тегеранның Вашингтонмен келіссөздерден бас тартуы Орталық Азияның оңтүстік транзиттік бағытын біржола тоқтатпайды. Бірақ тасымал кестесі, логистикалық шығындар мен бағыттардың сенімділігіне геосаяси жағдайдың ықпалы күшеюі мүмкін. Қазақстан үшін негізгі міндет – Иранмен ынтымақтастықты сақтай отырып, балама көлік дәліздерін де қатар дамыту.
#Қазақстан #ОрталықАзия #Иран #АҚШ #Транзит #ОрмузБұғазы #Чабахар #ТрансауғанДәлізі #Геосаясат #Экономика