Munarmedia.kz
01.02.2026 /Астана/ Конституциядан не күттік? Неліктен бұл құжат қоғамда соншалықты қызу талқыланып жатыр? Біріншіден, Қазақстанда Конституция ештеңені шешпейді және ештеңеге нақты кепілдік бермейді. Әрине, шешім қабылдап, кепілдік беруі тиіс — Конституцияның өзі емес, оны сақтауға және орындауға міндетті мемлекеттік органдар. Алайда осы жылдар ішінде Негізгі заңға соншама көп өзгеріс пен түзету енгізілді, тіпті бұл көрсеткішпен рекордтар кітабына енуге болар еді. Оның үстіне, бірінші де, екінші президент те іс жүзінде бірдей әрекет етті. Сондықтан Конституция мәтіні қандай болса да — ең демократиялықтан бастап ең тоталитарлық, тіпті абсурд деңгейге дейін — ол ештеңеге міндеттемейді және түбегейлі ештеңе шешпейді. Өйткені кез келген сәтте оны өз қалауынша түсіндіруге немесе өзгертуге болады.
Екіншіден, «жаңа» деп ұсынылып отырған жобаға үстірт көз жүгіртудің өзі оның бұрынғысынан әлдеқайда қатаң екенін аңғартады. Президенттікке үміткер болу үшін бес жыл мемлекеттік қызметте немесе белгілі бір лауазымда жұмыс істеген талап сақталып қалған. Бұл бірден шамамен жиырма миллион азаматты шеттетеді. Президент Құрылтай төрағасын өзі ұсынады. Яғни халық партиялар арқылы сайлаған (мұның өзі де сұрақ тудырады) депутаттар парламент басшысын өздері сайлай алмайды. Мұндай норманы басқа елдердің конституцияларынан кездестірген емеспін.
Онымен қоймай, егер депутаттар президент ұсынған кандидатураны екінші рет бекітпесе, президенттің Құрылтайды таратып жіберуге құқығы бар. Яғни барлық сайлаудың мәні қалмайды. Тағы да солай: егер Құрылтай президент ұсынған өзге бір лауазымды тұлғаның кандидатурасын мақұлдамаса, екінші ретте парламент тағы да таратылады. Қысқасы, депутат болғың келсе — депутатқа лайық деп емес, президент қалай айтса, солай дауыс бер. Нәтижесінде парламенттің салмағы нөлге теңестірілген.
Вице-президент институты тіпті көңіл көншітпейді. Ол президентпен бірге сайланбайды, керісінше президенттің өзі тағайындайды. Әрине, Құрылтайдың келісімімен. Ал келісім болмаса — Құрылтай да болмайды (жоғарыда айтылғандай). Егер президент, мысалы, денсаулығына байланысты қызметтен кетсе, ел тізгінін халық сайламаған, бұрынғы президент тағайындаған адам ұстайды. Елестетіп көріңіз: халық президентті сайлады, ал ол кетіп қалды да, мемлекетті САЙЛАНБАҒАН президент басқарып отыр. Айтпақшы, бұл билікті «өз адамына» берудің әбден дайын әрі «заңды» нұсқасы.
Меніңше, конституциялық комиссия мұның бәрін бірауыздан бекітеді. Өйткені қарсы шыққандардың өзін де таратып жіберуі әбден мүмкін…
Асылбек Бейсенбаев