Munarmedia.kz | 28.08.2026 | ASTANA– Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық ғылым академиясы халықаралық деңгейдегі тағы төрт шетелдік ғалымды академия мүшелігіне сайлады. Олардың қатарында жасанды интеллект, ядролық технологиялар, медицина, адам анатомиясы және бидай генетикасы салаларының белгілі мамандары бар.
Тиісті шешім Академияның 2026 жылғы 18 тамыздағы жалпы жиналысында қабылданды.
Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері болып Түркия Ғылым академиясының президенті Музаффер Шекер, Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (МАГАТЭ) бас директорының орынбасары Нажат Мохтар, жасанды интеллект саласындағы белгілі ғалым әрі кәсіпкер Ли Кай-Фу (Kai-Fu Lee) және Ұлыбританияның John Innes Centre ғылыми орталығының бидай генетикасы мен селекциясы жөніндегі зерттеу бағдарламасының жетекшісі Саймон Гриффитс сайланды.
Академияның мәліметінше, шетелдік ғалымдарды мүшелікке тарту Қазақстанның жетекші халықаралық ғылыми орталықтармен байланысын кеңейтуге және ел үшін стратегиялық маңызы бар бағыттарға қосымша сараптамалық қолдау алуға мүмкіндік береді.
Ли Кай-Фу – жасанды интеллект саласының пионері
Жаңа мүшелер арасында әлемге кеңінен танылған ғалымдардың бірі – Ли Кай-Фу.
Ол Carnegie Mellon University университетінде компьютерлік ғылымдар бойынша докторлық дәрежесін алған. Ғалым жасанды интеллекттің қазіргі негізгі бағыттарының бірі саналатын сөйлеуді автоматты түрде тану технологияларымен 1980-жылдардың өзінде айналысқан.
Carnegie Mellon университетінде Ли Кай-Фу үлкен сөздік қоры бар, нақты бір адамның дауысына бейімдеуді қажет етпейтін үздіксіз сөйлеуді тану жүйелерінің алғашқы үлгілерінің бірін әзірлеуге қатысқан. Сонымен қатар ол қатысқан компьютерлік бағдарлама Отелло ойыны бойынша әлем чемпионын жеңген.
Кейін ғалым Apple, Silicon Graphics және Microsoft секілді ірі технологиялық компанияларда басшылық қызметтер атқарды. 1998 жылы Microsoft компаниясына ауысып, Қытайдағы Microsoft Research орталығының құрылуына жетекшілік етті. Кейін Google China компаниясының президенті болды.
Қазір Ли Кай-Фу инвестициялық Sinovation Ventures компаниясын басқарады. 2023 жылы ол генеративті және қолданбалы жасанды интеллект технологияларымен айналысатын 01.AI компаниясын құрды.
Ли Кай-Фу Қазақстанның жасанды интеллект саласындағы жобаларына қатысып келеді
Ғалымның Қазақстанмен байланысы бұған дейін де қалыптасқан.
Ли Кай-Фу Қазақстан Президенті жанындағы Жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі кеңестің алғашқы отырысына қатысып, ұлттық AI-инфрақұрылымды дамыту және жасанды интеллектіні экономика салаларына енгізу мәселелерін талқылаған.
2026 жылы ол Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қытайдың жетекші жоғары технологиялық компанияларының басшыларымен кездесуіне де қатысты. Кездесу барысында ғылыми-зерттеу орталықтарын құру, бірлескен технологиялық жобаларды жүзеге асыру, жасанды интеллект пен цифрландыру салаларындағы ынтымақтастық мәселелері қаралды.
01.AI компаниясының мәліметінше, Қазақстанмен бірлескен жобалардың бірі – жасанды интеллектіні практикалық тұрғыда қолдануға бағытталған Q.AI құрылымы.
Ұлттық ғылым академиясы Ли Кай-Фуды Қазақстан Президентінің штаттан тыс кеңесшісі ретінде көрсетеді. Сонымен бірге оның Қазақстан Президенті жанындағы Жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі кеңестің жұмысына қатысқаны ресми түрде белгілі.
МАГАТЭ басшысының орынбасары – ядролық технологияларды медицинада қолдану маманы
Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының жаңа шетелдік мүшелерінің бірі – марокколық ғалым Нажат Мохтар.
Ол 2019 жылғы 1 қаңтардан бері МАГАТЭ бас директорының орынбасары қызметін атқарып, агенттіктің Ядролық ғылымдар және қолданбалы технологиялар департаментін басқарады.
Бұл бағыт тек атом энергетикасымен шектелмейді. Департамент ядролық және изотоптық технологияларды медицинада, ауыл шаруашылығында, азық-түлік қауіпсіздігінде, қоршаған ортаны қорғауда және ғылыми зерттеулерде қолдану мәселелерімен айналысады.
Нажат Мохтардың ғылыми мамандануы эндокринология, зат алмасу бұзылыстары, нутрициология және медициналық зерттеулерде изотоптық әдістерді қолдану бағыттарын қамтиды.
Ол Мароккодағы Ибн Тофайль университетінде 20 жылдан астам уақыт ғылыми-зерттеу және оқытушылық қызмет атқарған. 2010–2012 жылдары Марокконың Хасан II Ғылым және технология академиясының ғылым және технология жөніндегі директоры болды.
Ғалымның тәжірибесі Қазақстан үшін ядролық ғылым мен денсаулық сақтау салаларының тоғысындағы жобаларды дамыту тұрғысынан маңызды болуы мүмкін.
Түркия Ғылым академиясының президенті де Қазақстан академиясына қабылданды
Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелігіне Түркия Ғылым академиясының (TÜBA) президенті Музаффер Шекер де сайланды.
1961 жылы туған ғалым ветеринария факультетін тәмамдап, кейін Ұлыбританиядағы Лестер университетінде адам анатомиясы бойынша докторлық дәрежесін алған.
Оның ғылыми зерттеулері адам анатомиясы мен морфометрияға, соның ішінде қан тамырлары, сүйек жүйесі, нейроанатомия және ұрық анатомиясын зерттеуге бағытталған.
Музаффер Шекер бірқатар жоғары оқу орындары мен ғылыми мекемелерде басшылық қызметтер атқарған. Ол 2019 жылдан бері Түркия Ғылым академиясының президенті.
Ғалымның Қазақстан ғылыми қауымдастығымен де байланысы бар. Атап айтқанда, 2023 жылы Алматыда өткен Түркі әлемі ұлттық ғылым академиялары одағының Бас ассамблеясына қатысты.
Оның Қазақстан Ұлттық ғылым академиясына сайлануы екі елдің ғылыми ұйымдары арасындағы ынтымақтастықты одан әрі нығайтуға мүмкіндік береді.
Британдық ғалым Қазақстан үшін маңызды бидай генетикасын зерттейді
Академияның тағы бір жаңа шетелдік мүшесі – Ұлыбританияның John Innes Centre ғылыми орталығының ғалымы Саймон Гриффитс.
John Innes Centre – өсімдіктер генетикасы, ауыл шаруашылығы және микробиология салаларындағы жетекші британдық ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі.
Саймон Гриффитс бидайдың тұрақты өндірісіне бағытталған Delivering Sustainable Wheat стратегиялық бағдарламасын басқарады.
Ғалымдар тобы тарихи бидай үлгілеріндегі пайдалы генетикалық әртүрлілікті анықтап, олардың қажетті қасиеттерін қазіргі заманғы сорттарға енгізу жолдарын зерттейді.
Негізгі мақсаттардың қатарында өнімділікті арттыру, тағамдық құндылығын жақсарту, аурулар мен зиянкестерге төзімділікті күшейту, климаттық қолайсыздықтарға бейімділігін арттыру және өсімдіктердің өзгермелі жағдайларға бейімделуін қамтамасыз ету бар.
Зерттеулерде генетика мен геномиканың заманауи әдістері, маркерлік селекция және генді редакциялау технологиялары қолданылады.
Саймон Гриффитс 2024 жылы ғылым мен технологияға қосқан үлесі үшін Англияның Корольдік ауыл шаруашылығы қоғамының марапатына ие болды.
Бұл зерттеулер Қазақстан үшін де өзекті. Ел әлемдегі ірі астық өндіруші және экспорттаушы мемлекеттердің бірі болғандықтан, құрғақшылық, температураның құбылуы және ауыл шаруашылығы ресурстарын тиімді пайдалану жағдайында өнімділігі жоғары әрі климатқа төзімді бидай сорттарын дамыту стратегиялық маңызға ие.
2026 жылы шетелдік мүшелер саны сегізге жетті
Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының бұл шешімі 2026 жылы басталған жаңа тәжірибені жалғастырады.
2026 жылғы 16 наурызда Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы тарихында алғаш рет шетелдік мүшелер сайланған болатын.
Сол кезде академия құрамына Ресей Ғылым академиясының президенті Геннадий Красников, Қытайдың үлкен деректер және Жерді қашықтан зондтау саласындағы маманы Го Хуадун, Еуропалық нейтрондық зерттеу орталығының директоры Хельмут Шобер және Гарвард университетінің тарихшысы әрі синологы Марк Кристофер Эллиотт кірді.
Осылайша, 2026 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері кемінде сегіз ғалымға жетті.
Олардың ғылыми бағыттары микроэлектроника, үлкен деректер, атом және нейтрон физикасы, Еуразияны зерттеу, жасанды интеллект, ядролық технологияларды медицинада қолдану, биомедицина және ауыл шаруашылығы дақылдарының генетикасын қамтиды.
Академияның пікірінше, халықаралық деңгейдегі ғалымдарды ғылыми ортаға тарту Қазақстанның жаһандық ғылыми кеңістікке ықпалдасуын күшейтіп, елдің стратегиялық салаларындағы зерттеулердің сапасын арттыруға ықпал етеді.
#Munarmedia #Қазақстан #Астана #Ғылым #ҰлттықҒылымАкадемиясы #Kazakhstan #Science #ЖасандыИнтеллект #AI #МАГАТЭ #ЯдролықҒылым #Бидай #Генетика #ХалықаралықЫнтымақтастық
Қаласаңыз, осы материалды Munarmedia.kz сайтына арналған қысқалау, оқылымы жоғары нұсқаға немесе Telegram/Instagram/Facebook-қа арналған қысқа жаңалық форматына да бейімдеп бере аламын.