Munarmedia.kz 25.01.2026 /Астана/ Орталық Азия елдерінің астаналарында су тапшылығының ушығу қаупі артып келеді. Сарапшылар бұл жағдайдың бүгінде Тегеранда байқалып отырған су дағдарысына ұқсас сценариймен өрбуі мүмкін екенін жоққа шығармайды. Мұндай үрдіс өңір ішінде де, одан тысқары елдерге, соның ішінде Ресейге бағытталған көші-қон ағындарының күшеюіне алып келуі ықтимал.
Ирандағы су дағдарысы 2025 жылдың жазында бұрын-соңды болмаған құрғақшылықтың салдарынан айқын көрінді. Ең ауыр жағдай Тегеранда қалыптасты: қала билігі су қысымын екі есеге төмендетуге мәжбүр болды, бұл астанадағы үй шаруашылықтарының шамамен 80 пайызына әсер етті. Күз мезгілі басталғанына қарамастан, мәселе шешімін тапқан жоқ.
2025 жылғы 9 қарашада Тегеран билігі түнгі уақытта су беруді шектеу жоспарын жариялады. Ал Иран президенті Масуд Пезешкиан тіпті ел астанасының тұрғындарын эвакуациялау қажеттілігі туындауы мүмкін екенін айтып, 21 қарашада Казвин провинциясындағы кездесуде астананы Тегераннан көшіру жөнінде мәлімдеме жасады.
Дағдарыстың негізгі себептері ретінде ұзаққа созылған құрғақшылық пен су ресурстарын басқарудағы тиімсіздік аталады. Алайда сараптамалық талдауларда Тегеран халқының күрт өсуі жиі ескерусіз қалып отыр. 1950 жылдан 2026 жылға дейін қала халқы шамамен 9,5 есе артып, 1,04 млн адамнан 9,84 млн адамға жеткен. Бұл тұрмыстық су тұтынудың кемінде он есеге жуық өсуіне әкелді.
Ұқсас демографиялық үрдістер Орталық Азия астаналарында да байқалады. 1991–2024 жылдар аралығында Ташкент халқы 1,4 есе (2,1 млн-нан 3 млн-ға дейін), Бішкек — 1,8 есе (631 мыңнан 1,165 млн-ға), Душанбе — 2,1 есе (582 мыңнан 1,243 млн-ға), ал Ашхабад — 2,5 есе (412 мыңнан 1,031 млн-ға) өскен.
Қазақстан салыстырмалы түрде тиімді жағдайда. 1997 жылы ел астанасының Алматыдан Астанаға, яғни солтүстік өңірге көшірілуі су ресурстарына түсетін қысымды ішінара азайтты. Дегенмен, Алматы да демографиялық өсімнен тыс қалып отырған жоқ: тәуелсіздік жылдары қала халқы 1,1 млн-нан 2,3 млн адамға дейін ұлғайды.
Орталық Азия экологиялық тұрғыдан осал аймақ саналады. Өңірдің су қауіпсіздігі негізінен екі трансшекаралық өзенге — Әмудария мен Сырдарияға тәуелді. Бұл өзендер Памир мен Тянь-Шань тауларындағы мұздықтардан бастау алады. Климаттың жаһандық жылынуына байланысты мұздықтардың көлемі азайып, болашақта тұрмыстық және өндірістік су тапшылығын одан әрі күшейтуі мүмкін.
Сонымен қатар су жетіспеушілігінің басты себебі — ауыл шаруашылығындағы суды тиімсіз пайдалану. Өңірде жалпы су тұтынудың 80–90 пайызы дәл осы салаға тиесілі. Кеңес кезеңінде салынған ескі ирригациялық жүйелерде судың 40 пайызына дейіні егістікке жетпей, жерге сіңіп немесе буланып кетеді.
Тағы бір мәселе — шамадан тыс тұтыну. Мысалы, Ташкентте бір адамға шаққандағы тәуліктік ауызсу тұтыну көлемі 270 литрге дейін жетеді. Бұл халықаралық тәжірибеде жоғары көрсеткіш саналатын 150 литрлік нормадан 1,5–2 есе көп.
Су тапшылығының ауылдық жерлерде ушығуы халықтың қалаларға жаппай көшуіне себеп болуы мүмкін. Бұл өз кезегінде қалалардың коммуналдық инфрақұрылымына түсетін жүктемені арттырады. Сарапшылардың пікірінше, көші-қонның негізгі қозғаушы факторлары — суға қолжетімділіктің төмендеуі және соның салдарынан ауыл шаруашылығы өнімділігінің құлдырауы.
Осылайша, су ресурстарын басқаруда жүйелі реформалар жүргізілмеген жағдайда, Орталық Азия астаналарындағы су дағдарысы әлеуметтік-экономикалық тұрақтылыққа ғана емес, өңірлік және халықаралық көші-қон үдерістеріне де тікелей әсер етуі мүмкін.