Munarmedia.kz 20.07.2026. АСТАНА. Соңғы жылдары Қырғызстанда ұлттық бірегейлікті қайта пайымдау үдерісі күшейіп келеді. Сарапшылардың пікірінше, ел бір жағынан түркі мемлекеттері арасындағы ықпалдастықты нығайтуға ұмтылса, екінші жағынан Ресеймен қалыптасқан тарихи және мәдени байланыстарды сақтауға басымдық беріп отыр.
2024 жылдың қыркүйегінде Әзербайжан астанасы Бакуде Түркі әлемінің ортақ әліпбиі жөніндегі комиссияның отырысында 34 әріптен тұратын латын графикасына негізделген бірыңғай түркі әліпбиінің жобасы келісілген болатын. Бұл бастама түркі мемлекеттері арасындағы гуманитарлық ықпалдастықты дамытуға бағытталған маңызды қадам ретінде бағаланды.
Түркі мемлекеттері ұйымының Бас хатшысы Қубанычбек Өмірәлиевтің айтуынша, ортақ әліпби ұлттық жазу жүйелерін алмастыруды көздемейді және түркі халықтарының өзара түсіністігін жеңілдетуге арналған практикалық құрал ретінде қарастырылған.
Соған қарамастан, Қырғызстан әзірге кирилл графикасынан бас тартып, латын әліпбиіне көшу жоспары туралы ресми мәлімдеме жасаған жоқ. Сарапшылар мұны бірнеше фактормен байланыстырады.
Президент Садыр Жапаров бұған дейін мемлекеттік тілдің кирилл графикасындағы қолданылу деңгейі толық қалыптаспайынша, латын әліпбиіне көшу туралы айту ерте екенін мәлімдеген.
Бұдан бөлек, мұндай реформа оқулықтарды қайта басып шығару, педагогтерді қайта даярлау және ресми құжат айналымын өзгерту сияқты елеулі қаржылық шығындарды талап етеді. Сондай-ақ сарапшылар латын графикасына көшу сыртқы саяси тұрғыдан да мұқият сараланатын мәселе екенін атап өтеді.
Ғылыми орта латын графикасына дайын екенін айтады
Сонымен бірге Қырғызстанның ғылыми қауымдастығы бұл бағыттағы дайындық жұмыстары жүргізілгенін мәлімдеп отыр. Бакуде өткен комиссия жұмысына қатысқан белгілі тіл маманы Сыртбай Мұсаев қырғыз тілінің латын графикасындағы әліпби жобасы әзірленгенін хабарлаған.
Оның айтуынша, ұсынылған нұсқа өткен ғасырдың 20-жылдары лингвист Қасым Тыныстанов әзірлеген қағидаттарға негізделген. Жоба 28 әріптен тұрады және қырғыз тілінің дыбыстық жүйесін толық сақтауға мүмкіндік береді.
Дегенмен мамандардың пікірінше, әліпбиді өзгерту мәселесі ғылыми емес, саяси шешімдерге тікелей байланысты. Сондықтан түпкілікті шешім президент пен парламент деңгейінде қабылдануы тиіс.
Үркін оқиғасын еске алу мемлекеттік деңгейде жалғасуда
Қырғызстанда тарихи жады мәселесі де ұлттық саясаттың маңызды бағыты ретінде қарастырылып келеді. 2025 жылдың тамызында елде 1916 жылғы Үркін оқиғасына арналған бесінші жыл сайынғы еске алу шеруі өтті.
Шараны «Эсимде» зерттеу платформасы мен «Тосор коому» қоғамдық бірлестігі ұйымдастырды. Ұзындығы шамамен 60 шақырым болатын бағыт Ыстықкөл облысындағы тау асулары арқылы өтті. Тарихшылардың мәліметінше, дәл осы өңірде 1916 жылғы көтеріліс пен оның салдарынан мыңдаған қырғыз қаза тауып, жүздеген мың адам Қытайға босып кеткен.
1916 жылғы оқиғалар патшалық Ресейдің жергілікті халықты тыл жұмыстарына алу туралы жарлығынан кейін басталған көтеріліспен байланыстырылады. Кейін бұл оқиғалар күшпен басылып, өңірде ірі гуманитарлық дағдарыс орын алған.
Қырғызстанда Үркін құрбандарын еске алу күні заңнамалық деңгейде бекітілген. 2008 жылы Жогорку Кенештің қаулысымен жыл сайын тамыз айының алғашқы жұмасы Үркінді еске алу күні болып жарияланған.
#MunarMedia #Астана #Қырғызстан #ҰлттықБірегейлік #ЛатынӘліпбиі #ТүркіМемлекеттері #Үркін #Тарих #ОрталықАзия