Munarmedia.kz 21.04.2026 /Astana/- Қытайдың Шыңжаң өлкесінде ұзақ жыл полиция қызметінде болған этникалық қытай азаматы Германияда ұйғыр мұсылмандарына қатысты жүйелі қысым, азаптау және мәжбүрлі ассимиляция фактілері туралы деректерді жария етті.
2025 жылдың тамыз айында Қытай азаматы Чжан Ябо Германияға сапары кезінде Бавариядағы Нойшванштайн қамалы маңында туристік топтан бөлініп шығып, ізін суытқан. Оның жанында тек ескі ноутбук пен полиция қызметінен қалған құпия файлдар сақталған дискілер салынған сұр рюкзак болған.
Келесі күні ол Мюнхен қаласындағы Дүниежүзілік ұйғыр құрылтайы кеңсесіне барып, Қытай Коммунистік партиясының ұйғырларға қатысты жүргізген қудалау саясатын дәлелдейтін материалдарды табыстаған.
1986 жылы Қытайдың Хэнань провинциясында туған Чжан 2009 жылы Шыңжаңда мектеп мұғалімі болып еңбек жолын бастаған. 2014 жылдан бастап түрме күзетшісі және ауылдық полиция қызметкері ретінде жұмыс істеген.
2017 жылдан бастап өңірде күзеті күшейтілген жабық лагерьлерде миллионға жуық адамның қамалғаны туралы мәліметтер тарай бастаған. Чжанның айтуынша, оның міндетіне ауыл тұрғындарын мешітке жібермеу, ұялы телефондарды тексеру, азаматтар туралы толық ақпарат жинау және кез келген «күдікті» әрекет туралы жедел хабарлау кірген. Лагерьлерде талапқа бағынбау «экстремизм» немесе «терроризм» ретінде бағаланып, азаптаумен жазаланған.
Ол ұсталған ұйғырларды тергеуге апару барысында олардың үнемі соққыға жығылғанына куә болғанын айтады. Тіпті бір жағдайда күзетшілер жас жігітті өлімші етіп тепкілеген. Түрмелерде өлім жағдайлары жиі тіркеліп, медициналық көмек іс жүзінде көрсетілмеген.
2016 жылы ол шамамен 1700 тұрғыны бар ауылға жіберіліп, «күдікті» азаматтар туралы толық деректер жинаумен айналысқан. Мәліметтер қатарында тұрғындардың жеке ақпараты, байланыстары, діни белсенділігі, тіпті қан үлгілері де болған. Сонымен қатар, ол WeChat топтарын бақылап, тұрғындардың күнделікті әрекеттерін тіркеп отырған.
Бақылау жүйесі жоспарлы көрсеткіштерге негізделген: «күдіктілерді» көп анықтаған қызметкерлер марапатталса, көрсеткішті орындай алмағандар қосымша жұмысқа тартылған. Чжан ұсынған құжаттардың бірінде «психикалық ауытқуы бар» адамдарды анықтау нұсқаулығы да қамтылған. Бұл тізімге бойдақтар, ішімдік ішетіндер және жергілікті тәртіпке бағынбаған азаматтар енгізілген. Сондай-ақ ұйғырлар мен этникалық қытайлар арасындағы аралас некені ынталандыру үшін қаржылай төлемдер қарастырылған.
Чжан 2023 жылдың қыркүйегінде денсаулығына байланысты қызметтен кеткен. Кейін Гуанчжоу қаласына қоныс аударып, шаштараз болып жұмыс істеген және осы кезеңде христиан дінін қабылдаған.
Мемлекеттік құпияны жарияламау туралы келісімге қол қойғанына қарамастан, ол бұл деректерді әлемге жариялауға шешім қабылдағанын айтады. Оның сөзінше, мұндай қадамға діни сенімі әсер еткен.
АҚШ-тағы Коммунизм құрбандарын еске алу қоры Чжанның куәлігін өңірдегі қауіпсіздік жүйесінің ішінен шыққан ең жан-жақты мәліметтердің бірі ретінде бағалады. Қор дерегінше, Ма Синжуй 2021 жылдың желтоқсанында Шыңжаң партия комитетінің хатшысы қызметіне тағайындалғаннан кейін де қысым саясаты тоқтамаған. Тек жаппай қудалаудың орнына күнделікті басқару жүйесіне енгізілген жасырын тәсілдер қолданылған.
Зерттеуші Adrian Zenz мәліметінше, ашық қысым азайғанымен, мәжбүрлі еңбек жасырын сипат алып, мемлекеттік жүйенің бір бөлігіне айналған.
#Шыңжаң #Қытай #Ұйғырлар #АдамҚұқығы #ХалықаралықЖаңалықтар #Munarmedia #Astana