Munarmedia.kz 24.01.2026 /Астана/-2026 жылғы 20 қаңтарда Қазақстан Республикасының екінші президенті Қасым-Жомарт Тоқаев өзіне қарасты квазиқоғамдық құрылым – Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысында көлемді баяндама жасады. Осыдан кейін билікке жақын ақпараттық кеңістік мемлекет басшысының сөзін ел азаматтарына кеңінен түсіндіру және насихаттау жұмыстарына кірісті. Ресми хабарламаларда Қасым-Жомарт Тоқаевтың аты-жөні аталып жатпай, дәстүрлі түрде «Мемлекет басшысы» деген тіркес қолданылды.
Әртүрлі деңгейдегі блогерлер де экс-президент Нұрсұлтан Назарбаевтың мұрагері елді дұрыс бағытта дамытып келе жатыр деген пікірді қоғамға белсенді түрде жеткізе бастады.
Алайда сарапшылардың бір бөлігі бұл тұжырыммен келісе бермейді. Олардың пікірінше, негізгі мәселе – алдағы конституциялық реформа мен елдегі басқару және шешім қабылдау тетіктерінің қайта құрылуы қазақстандықтардың басым бөлігі үшін өмір сапасының нақты жақсаруына әкеле ме деген сұрақта.
Сын көзқарастағы талдаушылар бұл өзгерістер халықтың тұрмыс деңгейіне елеулі әсер етпейді деп есептейді. Себебі, де-факто Қазақстандағы авторитарлық саяси жүйе сақталып, тек құрылымы мен «ойын ережелері» ішінара өзгеруі мүмкін.
Сарапшылар Қасым-Жомарт Тоқаевтың мұндай реформаларға бару себебін әрқалай түсіндіреді. Олардың пайымдауынша, қазіргі мемлекет басшысы да өзінен бұрынғы президент сияқты тарихта қалуды мақсат тұтуы ықтимал. Ал Конституция елдің іргетасы саналатындықтан, оны жаңарту мен қайта қалыптастыру – саяси тұрғыдан ең тиімді құралдардың бірі.
Сонымен қатар бұл үдеріс барысында өзге де саяси міндеттер шешілуі мүмкін. Атап айтқанда, Нұрсұлтан Назарбаев пен оның айналасындағы ықпалдың әлсіреуі, азаматтық белсенділікті билікке қолайлы бағытта ынталандыру, сондай-ақ мемлекет басшысының ел ішіндегі және халықаралық аренадағы жеке беделін арттыру көзделуі ықтимал.
Тағы бір маңызды жайт ретінде жаңа Конституцияның тек «Тоқаевтық» сипатта ғана емес, сонымен қатар президенттің өзі үшін әлдеқайда қауіпсіз әрі ыңғайлы болатыны атап өтіледі.
Сараптамалық пікірлерге сәйкес, біріншіден, өкілеттігі күшейтілген бір палаталы парламент формалды түрде жауапкершілігі артқанымен, Ақорда тарапынан бұрынғыдан да басқаруға ыңғайлы құрылымға айналуы мүмкін. Депутаттар партиялық тізімдер арқылы іріктеліп, мандаттарынан айырылып қалу қаупін үнемі сезініп отырады.
Екіншіден, билік құрылымында вице-президент лауазымының енгізілуі президент үшін саяси тұрғыдан тиімді тетік ретінде бағаланып отыр. Бұл мемлекет басшысына өз ықтимал мұрагерін алдын ала анықтап, қажет жағдайда қысқа мерзім ішінде ауыстыруға мүмкіндік береді. Мұндай шешімдер толығымен бақылаудағы парламент арқылы бекітілуі ықтимал.
Заңнамаға сәйкес, президент мерзімінен бұрын қызметінен кеткен жағдайда екі ай ішінде сайлау өтуі тиіс. Алайда осы аралықта мемлекет басшысының міндетін атқаратын тұлға айқын саяси артықшылықтарға ие болады. Оның ішінде президент әкімшілігіне, саяси партияларға, үкіметке, күштік құрылымдарға және мемлекеттік бюджетке ықпал ету мүмкіндігі бар.
Сарапшылардың пайымынша, бұл факторлар кез келген сайлау науқанында шешуші рөл атқарады.
Осы және өзге де тетіктерге байланысты бірқатар сарапшылар Қасым-Жомарт Тоқаевтың конституциялық реформаларына күмәнмен қарайды. Дегенмен, олар президенттің өз ұстанымын білдіруге және оны жүзеге асыруға құқығы бар екенін де жоққа шығармайды.
Сонымен бірге қоғамның саяси белсенділігінің төмендігі, билікке ашық қарсы шығуға дайын азаматтардың аздығы да қазіргі ахуалдың маңызды белгісі ретінде атап өтіледі.