Munarmedia.kz 11.01.2026 /Астана/ Қазақстандықтар мобильді байланыстың қымбаттауын қызу талқылап, жаңартылған тарифтің қанша гигабайт «жеп қоятынын» есептеп жатқанда, үкімет өкілдері бұл жағдайдан жасырын себеп іздемеуге шақырады. Бағаның өсуі инвестициялармен, 5G желісін дамыту қажеттілігімен және интернет картасындағы «ақтаңдақтарды» жабумен түсіндіріледі. CMN.KZ тілшісі тарифтердің дәл қазір неге өсіп жатқанын және мемлекет бұл үдерістерге араласа ала ма деген сұраққа жауап іздеп көрді.
Еске салайық, 2025 жылдың соңында мобильді операторлар тарифтік жоспарларды жаппай қайта қарай бастады. Абоненттердің бір бөлігі автоматты түрде жаңа пакеттерге ауыстырылса, енді біреулері ай сайынғы төлемнің өскеніне тап болды. Бұл қоғамда күтілген реакция туғызды — әлеуметтік желілер мен форумдар шағымдар мен болып жатқанның заңдылығына қатысты сұрақтарға толды.
Реттеусіз нарық
Редакцияның сауалына ҚР Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің ресми жауабына сәйкес, елде байланыс саласындағы мемлекеттік тарифтік реттеу 2017 жылғы 1 қаңтардан бастап жойылған.
Ведомство бұл шешім Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруі кезінде қабылданғанын және телекоммуникация нарығын ырықтандыруға бағытталғанын түсіндірді.
«Қазақстанның ДСҰ-ға кіруіне қойылған ұсынымдардың бірі — байланыс қызметтеріне мемлекеттік тарифтік реттеуді жою болды. Бұл талап қызмет көрсетушілер үшін кедергілерді азайту және нарықтық баға қалыптастыруға көшу қажеттілігімен байланысты», — делінген министрлік жауабында.
Осы сәттен бастап мемлекет тарифтерді бекітуді және шекті бағаларды белгілеуді тоқтатып, оларды қалыптастыру құқығын операторлардың өзіне берді.
Сонымен қатар министрлік өкілдері реттеудің жойылуы бақылаудың жоқтығын білдірмейтінін атап өтті. Жауапта тарифтердің қолданыстағы заңнама аясында қалыптастырылатыны көрсетілген.
«Кәсіпкерлік кодекстің 116-бабына және “Байланыс туралы” заңның 20-бабына сәйкес, операторлар тарифтерді негізделген шығындар негізінде өз бетінше белгілеуге құқылы», — деп мәлімдеді ЖИ министрлігі.
Бұдан бөлек, Байланыс қызметтерін көрсету қағидаларының 61-тармағы операторларды тарифтік жоспарларды ашық әрі жария түрде қалыптастырып, барлық қызметтерді, шарттарды және бағаларды нақты көрсетуге міндеттейді.
Ал тарифтердің өсуінің негізділігін бағалау, ведомствоның атап өтуінше, министрліктің құзыретіне кірмейді.
Министрліктің жауабында:
«Тарифтердің өсуінің негізділігін бағалау Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің құзыретіне жатады», — деп көрсетілген.
Аталған агенттік өз ережесіне сәйкес:
– үстем жағдайдағы субъектілердің монополиялық жоғары немесе негізсіз баға белгілеу фактілерін анықтауға;
– монополияға қарсы заңнаманы бұзу ықтималдығы бойынша тергеу жүргізуге уәкілетті.
Осылайша, теріс пайдалану белгілері анықталған жағдайда мемлекет тікелей тарифтерді реттеу арқылы емес, басқа тетіктер арқылы араласа алады.
ЖИ министрлігінде тарифтердің өсуі саланы бұрын-соңды болмаған инвестициялармен қатар жүріп жатқанын ерекше атап өтті:
«2023–2025 жылдары байланыс операторлары салаға 769 млрд теңгеден астам инвестиция салды. Бұл қаражат желіні кеңейту мен инфрақұрылымды жаңғырту үшін қажет болды».
Бұл жаңа базалық станцияларды салу, антенна-мачталық құрылғылар орнату, бесінші буын желілерін енгізу және өңірлерде қамтуды кеңейту жұмыстарын қамтиды.
Бұған дейін, 2026 жылғы 6 қаңтарда Үкімет отырысында ведомство ұстанымын бірінші вице-министр Ростислав Коняшкин жария түрде баяндаған еді.
Оның айтуынша, министрлік телеком-саладағы бағаларды реттемейді, ал тарифтердің өзі операторлардың инфрақұрылымды дамытуға салған ауқымды инвестицияларымен тікелей байланысты.
«Кез келген даму инвестициялық шығындарды талап етеді. 2023 жылдан бері байланыс операторлары инфрақұрылымға 700 млрд теңгеден астам қаражат салды. Қазір жаңа стандарт бойынша базалық станциялар, соның ішінде 5G, сондай-ақ “ақтаңдақтар” бар немесе жылдамдығы төмен аймақтарда антенна-мачталық құрылғылар белсенді түрде орнатылып жатыр», — деді Коняшкин.
Ол операторлардың тарифтерді қайта қарау мүмкіндігі бар екенін растады, алайда бұл процесс уәкілетті органның бақылауында екенін, қажет болған жағдайда тексерулер жүргізілетінін айтты.
Сонымен бірге вице-министр министрліктің басты міндеті бағаны реттеу емес екенін баса айтты.
«Біз телеком-саланы дамытудың драйверіміз. Біздің негізгі мақсатымыз — азаматтарды сапалы мобильді байланыс пен жылдам интернетпен қамтамасыз ету, тарифтік пакеттердің мазмұнын реттеу емес», — деді ол.
Байланыс неге объективті түрде қымбаттап жатыр?
ЖИ министрлігінде операторлардың шығындарының өсуіне әсер ететін негізгі факторлар да аталды.
Олардың қатарында:
– электр энергиясы құнының өсуі;
– базалық станциялар орналастырылатын алаңдар үшін жалдау ақысының қымбаттауы;
– техникалық қызмет көрсету шығындарының артуы;
– радиожиілік спектрін пайдаланғаны үшін төлемдерді қоса алғанда, реттеуші төлемдердің өсуі бар.
«Аталған шығындардың ұлғаюы байланыс қызметтерінің өзіндік құнына тікелей әсер етеді», — деп атап өтті министрлік.
Қазақстандықтар тарифтердің өсуіне ғана емес, олардың құрылымының өзгеруіне де жиі шағымданады. Қолданушылар жаңа пакеттердің қымбаттай түскенін, ал минуттар мен гигабайттар көлемінің азайғанын, сондай-ақ жаңартылған тарифтерге ауысудың көбіне автоматты түрде жүзеге асатынын айтады.
Нарық сарапшылары формалды түрде операторлар арасындағы бәсекелестік сақталғанымен, тарифтік ұсыныстардың бір-біріне барған сайын ұқсас болып бара жатқанын мойындайды.
«Байланыс — бұл қызмет емес, инфрақұрылым»
Мобильді байланыс тарифтерінің өсуі неге Қазақстанда іс жүзінде сөзсіз болып отырғанын, желілерді дамыту шығындарын шын мәнінде кім төлеп жатқанын және мемлекеттің қазіргі модельге баламасы бар-жоғын CMN.KZ тілшісіне телекоммуникация және экономика саласының сарапшысы Ерлан Нұрсейітов түсіндірді.
Оның айтуынша, қоғамдық қабылдаудағы басты қателік — мобильді байланысты базалық инфрақұрылым емес, кәдімгі коммерциялық қызмет ретінде қарастыру.
«Адамдар мобильді байланысты әлі де қосымша нәрсе ретінде қабылдайды: тарифті ауыстыруға, бас тартуға, үнемдеуге болады деп ойлайды. Бірақ іс жүзінде байланыс әлдеқашан күнделікті өмірдің негізіне айналды — онсыз жұмыс істеу, оқу, мемлекеттік қызмет алу, жедел жәрдем шақыру немесе банк қызметін пайдалану мүмкін емес», — дейді маман.
Оның айтуынша, дәл осы себепті тарифтердің өсуі әсіресе ауыр қабылданады, өйткені тұтынушы бұл қызметтен бас тарта алмайды.
«Міндетті емес нәрсе қымбаттаса — жағымсыз, бірақ төзуге болады. Ал цифрлық қоғамда өмір сүру үшін қажет дүниенің бағасы өссе, бұл қысым ретінде қабылданады. Адамдардың тарифтердегі кез келген өзгеріске өткір реакция білдіруі сондықтан», — деп түсіндіреді сарапшы.
Неге нарық таңдау қалдырмайды?
Нұрсейітовтің айтуынша, қағаз жүзінде Қазақстандағы мобильді байланыс нарығы бәсекелі, бірақ іс жүзінде операторлардың жағдайы мен шығындары ұқсас.
«Барлық ірі операторлар бірдей шындықта өмір сүріп отыр: электр энергиясы, жалдау ақысы, жабдыққа қызмет көрсету шығындары, реттеуші төлемдер өсіп жатыр. Барлығына аумақты қамту, байланыс сапасы, 5G енгізу бойынша бірдей талаптар қойылады. Мұндай жағдайда тарифтердің бір-біріне жақындасуы — заңды», — дейді ол.
Сондықтан абоненттерде балама жоқ деген әсер қалыптасады.
«Адам әр оператордың тарифтеріне қарап, бағалар мен толымдылықтың шамалас екенін көргенде, таңдау жоқ деген қорытынды жасайды. Экономика тұрғысынан алғанда, ол көп жағдайда дұрыс», — дейді сарапшы.
Инвестициялар мәселесіне де ол жеке тоқталды.
«Абонент тек смартфондағы интернет үшін ғана төлемейді. Ол далаларда, тас жолдардың бойында, трафигі аз, бизнес қайтарымы жоқ ауылдарда базалық станциялар салу үшін де төлейді. Егер қала тұрғындарының есебінен болатын айқаспалы қаржыландыру болмаса, бұл жобалар ешқашан тікелей өзін-өзі ақтамас еді», — деп түсіндіреді Нұрсейітов.
Оның айтуынша, 5G енгізу бұл жүктемені одан әрі арттырады:
«5G — бұл жай ғана “интернет жылдамырақ” деген сөз емес. Бұл — желінің жаңа архитектурасы, жаңа жабдық, жаңа жиіліктер және жаңа шығындар. Ал жаппай қолданушы әзірге тікелей пайдасын әрдайым сезінбесе де, оның ақысын қазірден бастап төлеп отыр».
Мемлекет неге араласуға асықпайды?
Сарапшының пікірінше, мемлекеттің ұстанымы стратегиялық себептерге байланысты.
«2017 жылы тарифтік реттеу жойылғаннан кейін мемлекет бағаны тікелей басқарудан саналы түрде бас тартты. Артқа шегіну — модельдің жұмыс істемегенін мойындау деген сөз. Бұл саяси әрі экономикалық тұрғыдан күрделі шешім», — дейді ол.
Сонымен бірге мемлекетте бәрібір бір құрал бар — монополияға қарсы бақылау.
«Антимонополиялық тетік — бұл “қызыл түйме”. Оны тек айқын теріс пайдалану жағдайында басады. Ол тарифтерді жіңішке реттеуге немесе жекелеген тұтынушыны қорғауға арналмаған», — дейді Нұрсейітов.
Оның ойынша, қазіргі жүйенің басты әлсіз тұсы — әлеуметтік жіктеудің болмауы.
«Бүгін мобильді байланыс студентке де, зейнеткерге де, көпбалалы отбасына да, ірі бизнеске де бірдей қымбаттап жатыр. Нарық тұрғысынан бұл қисынды, бірақ әлеуметтік әділеттілік тұрғысынан өте осал», — дейді сарапшы.
Ол коммуналдық тарифтермен ұқсастыққа назар аударады.
«ТКШ саласында мемлекет қазірдің өзінде атаулы көмекті ашық айтып жүр. Ал телеком-салада бұл мәселені әлеуметтік деп мойындамай отырғандай әсер бар. Бірақ бұл — уақыт мәселесі», — дейді ол.
Алда не күтіп тұр?
Маманның болжамынша, қазіргі модель сақталған жағдайда тарифтердің өсуі жалғаса береді.
«Инфрақұрылым күрделене түседі, сапаға қойылатын талаптар артады, ал бұл жүйеде тегін ресурс жоқ. Байланыс ресми түрде әлеуметтік қызмет деп танылмайынша, барлық жүктеме абоненттің мойнында қала береді», — дейді ол.
Сонымен қатар сарапшы реттеудің жаңа түрлері пайда болуы мүмкін екенін де жоққа шығармайды.
«Бұл әлеуметтік базалық тариф, жеңілдетілген пакеттер немесе осал топтарға ішінара өтемақы болуы мүмкін. Мәселе оның болу-болмауында емес, мемлекеттің мобильді байланыстың енді сән-салтанат емес, сервис емес, аса маңызды инфрақұрылым екенін қашан мойындайтынында», — деп түйіндеді Нұрсейітов.
Осы тұста Үкіметтің тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласындағы ұстанымы да назар аударарлық. Премьер-министр Олжас Бектенов бұған дейін мемлекет тарифтердің өсуін барлық азаматтар санаты үшін бірдей өтемдеуді жоспарламайтынын мәлімдеген.
Оның айтуынша, әділ тариф қалыптастыруға көшу — саланың тұрақты дамуы үшін қажетті шарт.