Munarmedia.kz 15.03.2026 /Astana/- Таяу Шығыстағы геосаяси шиеленістің күшеюі аясында Иранды этникалық және діни негізде бөлшектеу идеясы аймақтағы тұрақтылыққа үлкен қатер төндіруі мүмкін. Сарапшылар мұндай сценарий іске асқан жағдайда тек Таяу Шығыс қана емес, бүкіл әлем үшін ауыр салдар туындайтынын айтады.
Сарапшылардың пікірінше, Израиль премьер-министрі Benjamin Netanyahu ұзақ уақыт бойы басты қауіп ретінде қарастырып келген мемлекеттердің бірі – Iran. Соңғы геосаяси жағдайларда Тегеранға қатысты әскери қысым күшейіп, нысаналы операциялар мен әуе шабуылдары туралы мәліметтер жиілей түсті. Бұл әрекеттердің кейбірінде бейбіт тұрғындар арасында да шығындар болғаны айтылып жүр.
Соңғы жылдары Израиль әскери және барлау құрылымдары Hamas, Hezbollah және Houthi movement сияқты аймақтағы топтарға қарсы операциялар жүргізгені белгілі. Сонымен қатар Иранның ядролық бағдарламасына қатысы бар делінген ғалымдар мен инженерлерге қарсы құпия шабуылдар ұйымдастырылғаны туралы ақпараттар халықаралық БАҚ-та бірнеше рет жарияланған.
Алайда сарапшылардың айтуынша, аумағы өте үлкен және халқы 90 миллионнан асатын Иранға қарсы кең ауқымды әскери операция жүргізу оңай емес. Географиялық көлемі бойынша ел шамамен France, Germany және Spain мемлекеттерінің қосындысымен шамалас. Сондықтан кейбір талдаушылар Иранды этникалық аймақтарға бөліп, әлсірету стратегиясы жөнінде пікір айтып келеді.
Батыстық кейбір ақпарат құралдарының дерегіне қарағанда, жекелеген барлау құрылымдары Иран аумағындағы этникалық топтардың белсенділігін арттыру мүмкіндігін қарастыруда. Мәселен, америкалық Central Intelligence Agency (CIA) күрд жасақтарына қолдау көрсету арқылы ел ішінде көтеріліс туғызу ықтималдығын зерттеп жатыр деген ақпарат тараған.
Иран көпэтносты мемлекет саналады. Ресми емес бағалаулар бойынша, халықтың шамамен 60 пайызын парсылар құрайды. Екінші ірі этникалық топ – әзербайжан тектес түркі халықтары. Олар негізінен елдің солтүстік-батысындағы Ардебиль және Шығыс Әзербайжан өңірлерінде тұрады. Бұған дейін Иранның рухани көшбасшысы болған Ali Khamenei де осы этникалық топқа жатады.
Келесі ірі этникалық қауым – күрдтер. Олардың саны әртүрлі есептер бойынша 7-14 миллион аралығында. Күрдтер негізінен Иранның солтүстік-батысында, Iraqi Kurdistan автономиялық өңірімен шекаралас аймақтарда өмір сүреді. Сарапшылар бұл географиялық жақындық сыртқы күштердің ықпалын арттыруы мүмкін екенін айтады.
Сондай-ақ Иранның шығысында, Balochistan өңірімен шекаралас аумақта белудж этникалық тобы тұрады. Бұл аймақта кейде қарулы қақтығыстар болып тұрады. Белудж қарулы топтарының бірі – Jaish ul‑Adl ұйымы бірнеше рет Иран қауіпсіздік күштеріне қарсы шабуыл жасаған. Олар Иранның Ислам революциясы сақшылар корпусына қарсы әрекеттерімен белгілі.
Ал елдің мұнайға бай батыс өңірі – Khuzestan провинциясында араб тектес ахвазилер тұрады. Кейбір халықаралық құқық қорғау ұйымдары бұл өңірдегі әлеуметтік-экономикалық теңсіздік мәселелерін бірнеше рет көтерген.
Сарапшылардың айтуынша, Ирандағы этникалық топтар арасында әлеуметтік және тілдік саясатқа байланысты шиеленістер де бар. Елде ресми тіл – парсы тілі, сондықтан мемлекеттік басқару мен ресми құжат айналымында негізінен осы тіл қолданылады.
Дегенмен көптеген сарапшы АҚШ-тың мұндай этносаралық процестерге араласу тәжірибесіне күмәнмен қарайды. Бұған дейін Gulf War аяқталған соң Ирактағы кейбір этникалық топтардың көтерілістері сыртқы қолдаусыз қалғаны белгілі.
Сонымен қатар аймақтағы тағы бір маңызды фактор – Turkey позициясы. Ел президенті Recep Tayyip Erdoğan ондаған жыл бойы күрд сепаратизміне қарсы күрес жүргізіп келеді. Түркия билігі шекара маңында жаңа күрдтік құрылымдардың пайда болуына қарсы болуы мүмкін.
Халықаралық сарапшылар Иранды бөлшектеу әрекеті жүзеге асса, бұл аймақтағы күштер тепе-теңдігін түбегейлі өзгертіп, жаңа босқындар толқынына, этносаралық қақтығыстарға және экономикалық тұрақсыздыққа әкелуі ықтимал екенін ескертеді.
Саясаттанушылардың пікірінше, мұндай геосаяси сценарий тек Таяу Шығыс мемлекеттеріне ғана емес, жаһандық қауіпсіздік жүйесіне де әсер етуі мүмкін. Сондықтан көптеген халықаралық сарапшы аймақтағы дағдарыстарды әскери емес, дипломатиялық жолмен шешу қажеттігін алға тартады.
Баяжума Асылбек
саясаттанушы