2025 жылғы 12 мамырда Премьер-министр Олжас Бектенов қандас мәртебесін беру тетігін жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлейтін жұмыс тобын құру туралы өкімге қол қойды. Құжатқа сәйкес, жұмыс тобы 30 мамырға дейін заңнамалық түзетулер әзірлеп, Үкімет аппаратына енгізуі тиіс. Топ құрамына бірқатар мемлекеттік орган өкілдері енгізілген.
Бұл шешім соңғы жылдары көші-қон саласында қабылданған нормалардың тиімділігі мен құқықтық сәйкестігіне қатысты пікірталастардың жалғасып отырғанын көрсетеді.
1. 20-баптың 5) тармағы және Конституциялық өлшем
2023 жылғы 19 сәуірде «Халықтың көші-қоны туралы» заңға енгізілген өзгерістерге сәйкес, Үкімет айқындаған сегіз өңірден өзге облыстар мен республикалық маңызы бар қалаларға қоныстанғысы келетін этникалық қазақтарға «қандас» мәртебесі берілмеуі тиіс деген норма бекітілді (20-бап, 5) тармақ).
Бұл нормаға қатысты бірнеше құқықтық мәселе көтеріліп отыр:
ҚР Конституциясының 21-бабы – ел аумағында еркін жүріп-тұру және тұрғылықты жерді таңдау құқығы;
12-баптың 2-тармағы – адам құқықтары мен бостандықтарының танылуы мен қорғалуы;
14-баптың 2-тармағы – заң мен сот алдында теңдік қағидаты;
1-бап – адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы екендігі.
Сарапшылардың бір бөлігі аталған норманың Конституциялық қағидаттармен үйлесімділігіне күмән келтіреді. Сонымен қатар, тәжірибеде кей өңірлерде бұл талаптың біркелкі қолданылмай отырғаны да айтылуда. Бұл құқық қолдану практикасының тұрақтылығына қатысты қосымша сұрақтар туғызады.
2. Әкімшілік рәсімдердің өзгеруі
Бұрын «қандас» мәртебесі «Халыққа қызмет көрсету орталықтары» арқылы үш жұмыс күні ішінде берілетін. Кейін рәсім «Құтты мекен» мобильді қосымшасы мен migration.enbek.kz порталы арқылы 30 жұмыс күніне дейін ұзартылды және ақылы форматқа көшірілді.
Бұл өзгерістердің ықтимал салдары:
рәсім мерзімінің ұзаруы;
цифрлық сауаттылығы төмен азаматтар үшін қосымша кедергілер;
делдалдық қызметтердің пайда болу қаупі;
әлеуметтік осал топтарға түсетін жүктеменің артуы.
Әкімшілік рәсімдерді цифрландыру – жалпы мемлекеттік саясаттың бөлігі. Алайда, оның тиімділігі азаматтардың қолжетімділігі мен ашықтық деңгейімен өлшенуі тиіс.
3. Демографиялық динамика
Статистикалық мәліметтер көші-қон ағынының айтарлықтай төмендегенін көрсетеді:
1991–1996 жж. – 104 009 адам;
1997–2001 жж. – 82 335 адам;
2002–2006 жж. – 384 106 адам;
2007–2011 жж. – 308 832 адам;
2020–2024 жж. – 41 990 адам.
Соңғы бес жылда 6026 адам ТМД және өзге елдерге қоныс аударған. Таза көші-қон айырмасы: +35 784 адам.
Бұл көрсеткіштер 2000-жылдармен салыстырғанда тарихи Отанына оралу қарқынының айтарлықтай бәсеңдегенін білдіреді. Демографиялық саясат тұрғысынан бұл үрдіс еңбек нарығына, шекара маңы аймақтарының қоныстануына және ұлттық қауіпсіздік аспектілеріне әсер етуі мүмкін.
4. Саяси және институционалдық аспект
Қазақстанның көші-қон саясаты стратегиялық деңгейде бірнеше рет басым бағыт ретінде жарияланған. Әсіресе шетелдегі этникалық қазақтарды тарихи Отанына біріктіру идеясы мемлекеттік дискурста тұрақты орын алып келеді.
Осы тұрғыдан алғанда, заңнамалық және әкімшілік нормалардың:
Конституциялық қағидаттарға сәйкестігі;
демографиялық стратегиямен үйлесімділігі;
өңірлік даму мақсаттарымен байланысы;
ұлттық қауіпсіздік органдарының сүзгілеу тетіктерімен тепе-теңдігі
жүйелі түрде қайта бағалануы қажет.
5. Ықтимал шешімдер
Қазіргі жағдайда талқылауға ұсынылатын бағыттар:
«Халықтың көші-қоны туралы» заңның 20-бабы 5) тармағын құқықтық сараптамадан өткізу;
Қандас мәртебесін беру рәсімін жеңілдету және мерзімін қысқарту;
Цифрлық жүйелердің ашықтығы мен қолжетімділігін арттыру;
Көші-қон саясаты мен демографиялық саясатты біртұтас стратегиялық құжат аясында үйлестіру.
Жұмыс тобының құрылуы – мәселенің өзектілігі мойындалғанын көрсетеді. Ендігі маңызды кезең – қабылданатын шешімдердің құқықтық тұрақтылықты, демографиялық мүддені және әлеуметтік әділеттілікті қатар қамтамасыз етуі.
Көші-қон саясаты эмоциялық айыптаулардың емес, нақты дерек пен құқықтық талдаудың нысаны болуы тиіс.