Munarmedia.kz 04.07.2025 /Астана/-2025 жылдың шілдесінде 2010 жылғы Қырғызстандағы қанды оқиғаларға 15 жыл толды. Алайда, сол тарихи кезеңнің көптеген маңызды аспектілері — әсіресе сыртқы күштердің ықпалы туралы — әлі күнге дейін халықаралық деңгейде тиісті бағасын алған жоқ.
Сәуір айында Президент Құрманбек Бакиевтің биліктен күшпен кетірілуі елдегі саяси вакуумды ушықтырды. Роза Отынбаева басқаратын Уақытша үкімет демократиялық реформалар жолын таңдағанымен, биліктің әлсіздігі мен басқару тетіктерінің дағдарысы мемлекетті тұрақсыздыққа итермеледі. Конституциялық референдум және парламенттік басқару үлгісіне көшу бастамаларына қарамастан, ел ішінде этносаралық шиеленіс ошақтары пайда бола бастады.
Маусым трагедиясы және Мәскеудің ықтимал рөлі
Оңтүстік Қырғызстанда орын алған ұлтаралық қақтығыс — ондаған мың өзбек босқыны, 400-ден астам қаза тапқан адам, мыңдаған жаралы және қираған мыңдаған үй — тек ішкі жанжалдың нәтижесі ме? Әлде сыртқы күштердің саналы араласуы ма?
Көптеген сарапшылар Ресейдің Қырғызстандағы сәуірдегі билік ауысуына әсер еткенін мойындайды. Бірақ маусымдағы жанжалдардағы ықтимал қатысуы — әлі күнге дейін халықаралық талдаулардан тыс қалып отыр. Бұл — елеусіздік пе, әлде әдейі үнсіздік пе?
Ресейге меңзейтін саяси мәлімдемелер мен фактілер
Бакиев пен Атамбаевтың — екі бірдей экс-президенттің — Ресейдің ықпалы жөніндегі тұспалдары, Рушайло бастаған арнайы өкілдердің күмәнді әрекеттері, ФСБ генералы мен снайперлердің Ошада жүруі — барлығы Қырғызстан ішіндегі ресейлік ықпалдың құрылымдық сипатын көрсетеді. Сол кездегі Ош қаласының мэрі Мелис Мырзакматов пен Жалалабад облысының әкімі Бектур Асановтың Ресей тарапынан келген «Оңтүстік Қырғыз Республикасы» идеясын жариялау ұсыныстары — сыртқы сценарийдің бар екеніне нұсқайды.
Ташкенттің ұстанымы және Каримовтың саяси шешімі
Оқиғалар кезінде Өзбекстан президенті Ислам Каримов халықаралық мінберлерде, соның ішінде БҰҰ Бас Ассамблеясында, қақтығыстың артында үшінші тараптардың тұрғанын ресми мәлімдеді. Ол сонымен бірге Қырғызстанның егемендігіне қол сұқпастықты сақтап, тікелей әскери араласудан бас тартты. Осы шешімі арқылы Каримов өңірлік қақтығысты мемлекетаралық соғысқа ұласудан сақтап қалды.
Снайперлер, қару тарату және гибридті шабуыл формасы
10–14 маусым күндері орын алған атыстар мен снайперлік шабуылдар, белгісіз көліктерден қару таратылуы, әскери киім киген белгісіз топтардың пайда болуы — барлығы Ресейдің Украинадағы «жасыл адамдар» стратегиясымен ұқсас. Жергілікті құқық қорғау органдары 20-ға жуық снайперді, оның ішінде 7 шетел азаматын ұстағанын мәлімдеді. Кейбір дереккөздер олардың кейін із-түзсіз жоғалып кеткенін, яғни елден жасырын шығарылғанын айтады.
Ақпараттық соғыс және орыс тілді медиа
Ресейлік бұқаралық ақпарат құралдарының (оның ішінде өзін оппозициялық немесе «либералды» деп атайтындары да) Қырғызстандағы жағдайды «құрдымға кеткен мемлекет» бейнесінде көрсетуі, өзбектер мен қырғыздарды өзара айдап салуы — медиа арқылы жүргізілген шабуылдың айқын мысалы. Ресейлік ақпараттық агенттіктер мен сарапшылардың ОДКБ әскерін кіргізу жайлы ашық пікірлер білдіруі — сыртқы интервенцияны моральдық тұрғыда ақтауға тырысқан әрекет еді.
Юлия Латынинадан бастап Фергана.ру-ға дейін: неоимпериялық дискурс
"Эхо Москвы" мен "Новая газета" сияқты ресурстарда жазатын журналистердің тіпті Қырғызстанның мемлекет ретіндегі легитимдігін жоққа шығаратын мәлімдемелері — ресейлік элитаның аймаққа деген шовинистік көзқарасының көрінісі. Мұндай ұстанымдар халықтар арасындағы сенімсіздікті тереңдетіп, этностық қайшылықтарды ушықтырды.
Зерттелмеген шындық және халықаралық жауапкершілік
2010 жылғы маусымдағы оқиғалар — тек этностық қақтығыс қана емес, Ресейдің Қырғызстан ішкі ісіне араласуының айқын мысалы ретінде қаралуы керек. Бұл тек посткеңестік кеңістік үшін емес, Орталық Азиядағы бейбітшілік пен тұрақтылық үшін аса маңызды мәселе.
Жергілікті қылмыстық топтардың рөлі, сыртқы барлау құрылымдарының ықтимал араласуы және ақпараттық шабуылдар — осының барлығы арнайы зерттеулер мен халықаралық талқылауды талап етеді.
Аскат Дукенбаев, саясаттанушы, PhD