Munarmedia.kz | 5 тамыз 2025 ж. | Сараптамалық мақала-ЮНЕСКО деректері бойынша, Қазақстан шетелде білім алып жатқан студенттер саны жағынан әлемде 9-орынға шықты – 91 200 адам. Алайда, бұл жетістікпен бірге алаңдатарлық жайт та бар: жастардың басым бөлігі оқуды бітірген соң елге оралуды жоспарламайды. Көпшілік бұл құбылысты жастардың «жалқаулығы», «дәстүрлі құндылықтарды ұмытуы», «ақша қуалауы» деп түсіндіреді. Бірақ шын мәнінде қазіргі қазақстандықтардың бағалайтыны не? Неліктен олар елден кетуді қалайды? Бұл шынымен құндылықтардың түбегейлі өзгеруі ме?
Бұл сұрақтарға жауапты жақында Qalam қоры жүргізген әлеуметтік зерттеу көмегімен табуға болады. Елдің барлық өңірінен 6000-нан астам адам қатысқан сауалнама қазақстандық қоғамның дәл әрі жан-жақты көрінісін ұсынады.
Құндылықтар өзгерген жоқ, тек орындалуы қиындаған
Респонденттердің негізгі бөлігі – жоғары және орта білімді азаматтар (72,5%), 60%-ы – қала тұрғындары. Жас мөлшері әртүрлі: 18 жастан бастап 56 жастан асқан адамдар да бар. Мамандығы бойынша жалдамалы қызметкерлер (32%), фрилансерлер (16%) және мемлекеттік қызметкерлер (15%) басым. Яғни бұл – қалың бұқараның пікірі.
Сауалнама нәтижесі кең тараған «құндылықтардың құлдырауы» туралы пікірді теріске шығарады. Жеке өмірлік басымдықтар арасында бірінші орындарда – отбасы (69,6%), денсаулық (66,5%), махаббат (30,8%) және білім (20%). Материалдық жағдай маңызды болғанымен, бірінші орында емес (37,1%).
Яғни қазіргі қазақстандықтар үшін ең бастысы – тұрақтылық, сенімділік, отбасылық қарым-қатынас, эмоционалдық қауіпсіздік. Бұл – «тек ақша керек» дейтін тұжырымнан алшақ.
Жеке мен қоғамдық арасындағы алшақтық
Қызықты бір жайт – адамдар өздері үшін отбасы, денсаулық, махаббат маңызды десе, жалпы қоғам туралы сұрақтарда – қауіпсіздік (45,8%), ел дамуы (34,8%) мен патриотизм (28,2%) деп жауап берген. Демек, адамдар өз құндылықтарының қоғамда кеңінен бөлісілмейтініне сенбейді. Бұл – ішкі қайшылық тудырып, жатсыну сезімін күшейтеді.
Қарапайым өмірге ұмтылыс және оның кедергілері
Зерттеу қазақстандықтардың өмір салтының қарапайым әрі қауіпсіз екенін де көрсетті. Көпшілігі күнделікті демалысқа 1–2 сағат қана бөледі, демалыс күндері де толықтай босаңсу мүмкін емес. Бұл – адамдарда өз-өзіне, отбасысына көңіл бөлуге уақыт жетіспейтінін білдіреді.
Ең танымал демалыс түрлері – әлеуметтік желілер (45%), музыка тыңдау (30%), спортпен шұғылдану (22%), кино көру (17%) және кітап оқу (16%). Құмар ойындар, ішімдік пен басқа да зиянды әрекеттер кең таралған деген пікір – миф. Сауалнамаға сәйкес, 80%-ы казинода ойнамаған, 73%-ы бәс тікпеген, 71%-ы ересектерге арналған контентті көрмейді.
Инфрақұрылым – шешуші фактор
Адамдар демалғысы келсе де, оған жағдай жоқ. 50%-ға жуығы демалыс инфрақұрылымы шектеулі, ал 17%-ы мұндай нысандар мүлдем жоқ деп санайды. Бұл да эмоционалдық күйге кері әсер етеді.
Эмоциялық шаршау мен көшуге ниет
Qalam қорының сауалнамасы көрсеткендей, 54,5% респондент басқа елге көшуді ойлайды. Олардың таңдауы – қауіпсіздік, әділеттілік пен дамуға мүмкіндік бар елдер: АҚШ, Канада, Еуропа, Жапония. Ресей мен ТМД елдерін таңдаушылар – небәрі 6–7%.
Бұл жастар мәдениетінен немесе тілінен бас тарту емес, – бұл өз құндылықтарына сай өмір сүре алатын орынды іздеу. Қазақстандықтардың арманы – жайлы, тұрақты, әділетті қоғамда өмір сүру. Бірақ ел ішінде ол мүмкін болмай тұр.
Мәселе – жүйеде, ал құндылықтар сақталған
Тұрақты жұмыс, лайықты жалақы, сапалы білім – барлығы да азаматтар үшін маңызды. Бірақ олар мұның бәріне жету үшін жүйенің көмектеспейтініне сенеді. 30% – табыс пен жетістікке жету үшін білім керек десе, 28% – байланыс, таныстық шешеді дейді. Ал мемлекет көмегіне сенетіндер – небәрі 15%.
Қорытынды: Қазақстанда құндылықтар жойылған жоқ – олар шынайы, өміршең. Бірақ сол құндылықтарға сай өмір сүру – жылдан-жылға қиындап барады. Мемлекет бұл мәселеге тек насихатпен емес, нақты жүйелік өзгерістермен жауап бермесе, ең маңызды капитал – адам – кетуге мәжбүр болады.
Munarmedia.kz редакциясы