Munarmedia.kz 09.03.2026/Astana/ АҚШ пен Израильдің Иранға жасаған шабуылы Ресей үшін күрделі геосаяси жағдай қалыптастырды. Ресейдің Сыртқы істер министрлігі бұл әрекеттерді «алдын ала жоспарланған, бірақ ақталмайтын қарулы агрессия актісі» деп бағалады.
Иранның жоғарғы көшбасшысы аятолла Әли Хаменеи қаза тапқаннан кейін Ресей президенті Владимир Путин бұл оқиғаға ресми мәлімдемеден гөрі жеке форматта жауап берді. Ол Иран президенті Масуд Пезешкианға көңіл айту жеделхатын жолдап, болған жағдайды «адамгершілік пен халықаралық құқық нормаларын өрескел бұзу» деп атады. Алайда Путин бұл қылмысқа кімнің жауапты екенін нақты атап өткен жоқ.
Сарапшылардың пікірінше, мұндай ұстамдылықтың бірнеше себебі бар.
Соңғы он бес ай ішінде Мәскеу үшінші одақтасынан айырылып отыр. Алдымен Сирия лидері Башар әл-Асадтың режимі құлатылды. Біраз уақыттан кейін Венесуэла президенті Николас Мадуро ұрланып кетті. Ал енді Иранға шабуыл жасалып, Хаменеи қаза тапты. Соңғы екі оқиғада да басты рөлді АҚШ атқарғаны айтылып отыр.
Сонымен қатар Кремль АҚШ-пен қарым-қатынасты жақсартуға тырысып келеді. Мәскеу Вашингтонмен бірқатар мәселелер бойынша, соның ішінде Украина тақырыбында белсенді келіссөздер жүргізіп жатыр.
2024 жылы Дональд Трамп Ақ үйге қайта оралған кезде, Кремль бұл жағдайды оң бағалаған. Себебі Трамп әкімшілігінің саясаты бұрынғы басшылықпен салыстырғанда Мәскеуге әлдеқайда қолайлы деп саналады. Осы себепті қазіргі жағдайда Путин АҚШ-тың әрекеттерін ашық сынға алудан тартынуда.
Айта кетсек, 2011 жылы АҚШ Барак Обама басшылығымен Ливияда Муаммар Каддафиді биліктен тайдыру мақсатында әскери операция жүргізген кезде, сол кездегі Ресей премьер-министрі Путин бұл әрекетті «жаңа крест жорығы» деп атаған еді.
Қазір Кремль әлдеқайда осал жағдайда. Өткен жылдың мамыр айында Путин Венесуэла президенті Мадуромен стратегиялық әріптестік туралы келісімге қол қойғанымен, ол ұрланған кезде Мәскеу ресми пікір білдіруден бас тартты.
Сарапшылардың айтуынша, Таяу Шығыстағы қақтығыс өрши түссе, Путин ақырында бір тарапты қолдауға мәжбүр болуы мүмкін. Дегенмен Ресей Иранмен де, АҚШ және Израильмен де байланысын сақтап отырғандықтан, мұндай таңдау жасаудан барынша қашуға тырысады.
Кремль Иран мен Парсы шығанағындағы араб мемлекеттері арасындағы шиеленістің ушығуына да мүдделі емес. Украинадағы соғыс басталғаннан кейін Батыс санкцияларынан оқшауланған Мәскеу араб елдерімен экономикалық байланыстарды күшейтті.
Мәселен, 2022 жылы Ресей мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы сауда айналымы 68 пайызға өсіп, 9 млрд долларға жетті. 2025 жылы бұл көрсеткіш 12 млрд доллардан асады деп күтіледі. БӘӘ – Мәскеудің ең ірі он сауда серіктесінің бірі.
Ал Ресей мен Иран арасындағы сауда көлемі небәрі 4–5 млрд доллар шамасында. Соған қарамастан Украинаға қарсы соғыс басталғаннан кейін Иран Ресей үшін маңызды қару жеткізушіге айналды. Мәскеу Тегераннан Shahed-136 дрондарын сатып ала бастады. Өз кезегінде Иран Ресейден халықаралық алаңдарда, соның ішінде БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі мен МАГАТЭ аясында дипломатиялық қолдау алды.
Ресейдің Иран алдында нақты әскери міндеттемелері жоқ. Екі ел арасындағы ынтымақтастық толыққанды әскери одаққа айналған жоқ. Стратегиялық әріптестік туралы келісімде тек соғыс жағдайында қарсы тараптың жағын қолдамау міндеті көрсетілген.
Солтүстік Кореядан айырмашылығы, Иран Украинадағы соғысқа өз әскерін жіберген жоқ. Тіпті Тегеран Мәскеуге қару жеткізіп отырғанын ресми түрде растаған да емес. Керісінше, ол Украинаның аумақтық тұтастығын қолдайтынын бірнеше рет мәлімдеген.
Өткен жылы Иран мен Израиль арасындағы қақтығысты бақылаған Тегеран Ресейден тек дипломатиялық қолдау күте алатынын түсінді. Ресейдің өзі Украинадағы соғысқа байланысты заманауи қару-жараққа мұқтаж болғандықтан, Иранға жеткізілетін әскери техника көлемі шектеулі.
Сондықтан Ресейден алынған қару-жарақ Ислам Республикасының қарсыластарына қарсы соғыстың жалпы барысына айтарлықтай әсер ете алмайды.
Соңғы жылдары Ресей БРИКС пен Шанхай ынтымақтастық ұйымы сияқты алаңдар арқылы «жаңа халықаралық тәртіп» қалыптастыру туралы айтып келеді. Бұл жүйеде «Ғаламдық Оңтүстік» елдері ерекше рөл атқаруы тиіс деген идея ұсынылған.
Алайда іс жүзінде Мәскеу өзін осы аймақтың көшбасшысы ретінде көрсеткенімен, АҚШ-тың Ғаламдық Оңтүстіктегі елдердің лидерлеріне қарсы әрекеттеріне тосқауыл бола алмай отырғаны байқалады. Мадуро ұрланған кезде де, Хаменеи өлтірілген кезде де бұл елдер біртұтас ұстаным көрсете алмады.
Сарапшылардың пікірінше, Таяу Шығыста күш көрсету – аймақтағы саясаттың маңызды элементі. Он жыл бұрын Сириядағы Башар Асадқа көмек көрсеткен кезде Путин Ресей қаруының қуатын мақтанышпен көрсеткен еді. Ол кезде Мәскеу мен Вашингтон Сирияның болашағын бірге талқылайтын деңгейде болатын.
Ал қазір жағдай өзгеше. Путин бұрынғыдай одақтастарын ашық қолдай алмайды әрі АҚШ-пен тең дәрежеде келіссөз жүргізу мүмкіндігі де әлсіреген. Сарапшылар Кремльдің Дональд Трампқа қатысты ұзақ үнсіздігін және Ақ үйге ашық қарсы тұра алмауын Ресей беделіне елеулі соққы деп бағалайды.
Егер Иран, АҚШ және Израиль арасындағы қақтығыс ұзаққа созылып, Тегеран ауыр жеңіліске ұшыраса, бұл Кремльдің халықаралық имиджіне тағы да үлкен нұқсан келтіруі мүмкін.