Munarmedia.kz 10.01.2026 /Астана/ Қазақстан Үкіметі 2025 жылғы желтоқсанда 2030 жылға дейінгі Көші-қон саясаты тұжырымдамасын қабылдап, 2026 жылдан бастап оны кезең-кезеңімен іске асыруды жоспарлап отыр. Премьер-министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаеваның түсіндіруінше, жаңа саясаттың өзегі – «Заң және Тәртіп» қағидаты. Алайда бұл бастама қоғамда, әсіресе шетелдегі этникалық қазақтар – қандастар арасында алаңдаушылық тудырды.
Жаңа талаптар қандастардың Қазақстанға оралу жолын қиындатып жіберген жоқ па? Мемлекет қандастардан неліктен қауіптенеді? Бұл саясаттың астарында қандай әлеуметтік, саяси және экономикалық себептер жатыр?
Мемлекет нені көздейді?
Аида Балаеваның айтуынша, қазіргі көші-қон саясаты – қоғамдағы, экономикадағы және әлемдегі өзгерістердің айнасы. Үкімет үшін басты мәселе – ел қауіпсіздігі, заңның үстемдігі және басқарылатын көші-қон.
2026 жылдың қаңтарынан бастап ықтиярхат алуға ниетті барлық шетел азаматтары, соның ішінде этникалық қазақтар да, алдын ала іріктеуден өтеді. Бұл іріктеу мемлекеттік тілді білу тестін, цифрлық сауалнаманы, уәкілетті органдардың тексерулерін және жеке әңгімелесуді қамтиды. Яғни қандастарға бұрынғыдай автоматты жеңілдік берілмейді, олар да жалпы қауіпсіздік сүзгісінен өтеді.
Бұл қадам биліктің қандастардан қорқуынан емес, миграциялық процестерді толық бақылауға алу ниетінен туындағаны ресми түрде айтылып отыр. Мемлекет заңсыз көші-қонды, жалған құжаттарды, көлеңкелі еңбек нарығын шектеуді мақсат етеді.
Қандастарға қойылған талаптар – тежегіш пе?
Сараптамалық тұрғыда алғанда, жаңа талаптар қандастардың елге оралу қарқынын баяулатуы мүмкін. Әсіресе мемлекеттік тілді тестілеу, алдын ала іріктеу мен өңірлік квотаға міндетті түрде бағыну – көптеген отбасылар үшін қосымша кедергі.
Бұдан бөлек, еңбек күші тапшы өңірлерге қоныстану шарты да екіұшты әсер қалдырады. Ақмола, Абай, Қостанай, Павлодар, Атырау, Батыс, Шығыс және Солтүстік Қазақстан облыстарына көшкен қандастармен 5 жылдық әлеуметтік келісімшарт жасалады. Егер отбасы бес жыл толмай басқа өңірге көшсе, мемлекет берген көмекті қайтаруға міндетті.
Бұл талаптар демографиялық және экономикалық тұрғыдан түсінікті болғанымен, әлеуметтік бейімделу мәселесін күрделендіреді. Өйткені қандастардың басым бөлігі ірі қалаларға, экономикалық мүмкіндігі жоғары аймақтарға ұмтылады.
Бұл саясат өзге ұлт мигранттарына да ортақ па?
Ресми мәлімдемелерге сүйенсек, жаңа тәртіп тек қандастарға емес, барлық шетел азаматтарына бірдей қолданылады. Алайда этникалық қазақтарға қатысты моральдық әрі тарихи жауапкершілік факторы бар екені даусыз.
Сарапшылардың пікірінше, қандастарды жалпы мигранттармен бір санатқа қою – ұлттық көші-қон идеологиясының әлсіреуіне алып келуі мүмкін. Өйткені қандастар – тек еңбек ресурсы емес, демографиялық, тілдік және мәдени капитал.
Қазақстанға қандастардың келуі қажет пе?
Бұл сұрақтың жауабы стратегиялық деңгейде айқын: иә, қажет. Қазақстан халқының табиғи өсімі өңірлер арасында тең емес, солтүстік және шығыс облыстарда демографиялық тапшылық сақталып отыр. Сонымен қатар қазақ тілінің, ұлттық мәдениеттің аясын кеңейту үшін қандастардың әлеуеті зор.
Алайда жаңа саясатта «саннан сапаға көшу» ұстанымы басым. Яғни мемлекет көп адамды қабылдаудан гөрі, заңды сақтайтын, еңбек нарығына бейім, тіл мен мәдениетке дайын азаматтарды таңдауға көшіп отыр.
Жаңа көші-қон саясаты қандастар үшін жолды толық жаппайды, бірақ бұрынғыдан күрделендіріп отырғаны анық. Бұл – қауіпсіздік, экономика және басқару логикасынан туған шешім. Дегенмен, сарапшылардың пайымынша, қандастарға қатысты ерекше, жеңілдетілген әрі сенімге негізделген механизмдер сақталмаса, елге оралу үдерісі баяулап, тарихи мүмкіндіктер жіберіліп алуы ықтимал.
Мемлекет үшін басты сынақ – заң мен тәртіпті сақтай отырып, ұлттық мүдде мен тарихи жауапкершілік арасындағы тепе-теңдікті жоғалтпау.