Munarmedia.kz. 23.10.2026 / ASTANA. Дүниежүзіндегі таяз сулы маржан рифтерінің басым бөлігі алдағы онжылдықтарда жойылып кетуі мүмкін. Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) зерттеуіне сәйкес, зерттелген рифтік экожүйелердің 96 пайызы жойылу қаупінің аса жоғары деңгейіне ұшыраған. Бұл – әлемдегі маржан рифтерінің жағдайына арналған алғашқы жүйелі жаһандық бағалаулардың бірі. Зерттеушілер тропиктік және субтропиктік белдеулердегі 127 өңірдің рифтік экожүйелерін зерттеген.
Ғалымдардың назарындағы осал экожүйелердің қатарында Австралия жағалауындағы Үлкен тосқауыл рифі, Тынық мұхитының батыс бөлігіндегі Маржан үшбұрышы, Мезоамерикалық риф жүйесі және Қызыл теңіздегі маржан рифтері бар. Зерттеушілер қазіргі үрдістер сақталса, осы экожүйелердің көпшілігі алдағы 50 жыл ішінде қатты бүлініп, табиғи қызметін жоғалтуы мүмкін екенін ескертеді.
Жаһандық жылыну маржан рифтеріне негізгі қауіп төндіріп отыр
Ғалымдар маржан рифтерінің жағдайына әсер ететін басты фактор ретінде жаһандық жылынуды атайды. Мұхит суының температурасы көтерілген кезде маржандар жылу күйзелісіне ұшырайды. Соның салдарынан олар өздерінің қоректенуіне қажетті энергияның едәуір бөлігін қамтамасыз ететін микроскопиялық балдырлардан айырылады.
Бұл үдеріс маржандардың ағаруына әкеледі. Ағарған маржандар тіршілігін бірден тоқтатпағанымен, ұзақ уақыт бойы қолайсыз жағдайда қалса, әлсіреп, ақырында қырылуы мүмкін. Су температурасының жоғары болуы ұзаққа созылған сайын рифтердің қалпына келу мүмкіндігі де төмендейді.
Маржан рифтеріне төнетін қауіп тек климаттың өзгеруімен шектелмейді. Теңіздер мен мұхиттардың ластануы, балықты шамадан тыс аулау, жағалаудағы құрылыс жұмыстары және жаппай туризм де бұл экожүйелерге қосымша салмақ түсіреді.
Мұндай факторлар судың сапасын нашарлатып, рифтердің табиғи тепе-теңдігін бұзады. Ал маржандардың тіршілік ету ортасы әлсіреген сайын, олар климаттық өзгерістерге төтеп беру қабілетінен де айырылады.
Маржан рифтерінің жойылуы теңіздегі биоалуантүрлілікке әсер етеді
Маржан рифтерінің маңызы олардың табиғи сұлулығымен ғана өлшенбейді. Бұл экожүйелер теңіздегі барлық түрлердің шамамен төрттен біріне тіршілік ету ортасын ұсынады. Олар көптеген балықтар мен басқа да теңіз ағзаларының қоректенуіне, көбеюіне және өсіп-жетілуіне қолайлы жағдай жасайды.
Рифтер балық шаруашылығы мен туризм саласының да маңызды тірегі саналады. Көптеген жағалаудағы қауымдастықтардың тұрмысы осы табиғи ресурстарға байланысты. Бұған қоса, маржан рифтері толқындардың күшін бәсеңдетіп, жағалауларды шайылудан және эрозиядан қорғауға көмектеседі.
Егер рифтер жаппай бүлінсе, оның салдары бүкіл теңіз экожүйесіне таралуы мүмкін. Маржандар азайған жерлерде балдырлар мен губкалар басымдыққа ие болып, тіршілік ортасының сипаты өзгереді. Соның нәтижесінде түрлік әртүрлілік күрт төмендеп, теңіздегі табиғи қоректік байланыстар бұзылады.
Бұл өзгерістер балық қорының азаюына, жағалаудағы халықтың күнкөрісіне және туризмнен түсетін табысқа да кері әсер етуі ықтимал.
Маржан рифтерін сақтап қалуға мүмкіндік бар ма?
Зерттеушілер қалыптасқан жағдайдың ауырлығына қарамастан, маржан рифтерінің жойылуы алдын ала шешіліп қойған мәселе емес екенін атап көрсетеді. Кейбір рифтер жаппай ағару оқиғаларынан кейін қалпына келе алады. Алайда мұндай мүмкіндік қоршаған ортаның жағдайына және адам әрекетінен туындайтын қысымның деңгейіне байланысты.
Халықаралық табиғатты қорғау одағының зерттеушілері маржан рифтерін сақтау үшін бірнеше бағытта жүйелі шаралар қабылдау қажеттігін көрсетеді.
Біріншіден, парниктік газдар шығарындыларын азайту қажет. Бұл жаһандық жылынудың қарқынын бәсеңдетуге және мұхит суының шамадан тыс қызу қаупін төмендетуге мүмкіндік береді.
Екіншіден, теңіздер мен мұхиттардың ластануын шектеу маңызды. Жағалаудағы өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың суға түсуін азайту рифтердің табиғи ортасын қорғауға көмектеседі.
Үшіншіден, балық аулауды тұрақты деңгейде реттеп, шамадан тыс аулауға жол бермеу қажет. Сонымен бірге теңіздегі қорғалатын аумақтардың көлемін ұлғайту және олардың тиімді басқарылуын қамтамасыз ету ұсынылады.
Ғалымдардың пікірінше, бұл шаралар климаттың өзгеруін тоқтатудың орнын баса алмайды, бірақ рифтерге түсетін қосымша қысымды азайтып, олардың қалпына келу мүмкіндігін арттыра алады.
Ғалымдардың ескертуі: әлі де әрекет етуге болады
Маржан рифтерінің жағдайына қатысты зерттеу халықаралық қауымдастыққа табиғи экожүйелерді қорғау жөніндегі шараларды жеделдету қажеттігін көрсетеді. Егер қазіргі үрдістер өзгермесе, теңіздегі биоалуантүрлілікке ғана емес, рифтерге тәуелді экономика салалары мен жағалаудағы халықтың қауіпсіздігіне де елеулі зиян келуі мүмкін.
Сонымен бірге зерттеушілер бұл нәтижелерді табиғатқа шығарылған түпкілікті үкім ретінде қарастырмайды. Олардың бағалауынша, климаттық өзгерістерді бәсеңдету, ластануды азайту және теңіз ресурстарын ұтымды пайдалану арқылы маржан рифтерінің бір бөлігін сақтап қалуға мүмкіндік бар.
#MunarMedia #Экология #МаржанРифтері #ЖаһандықЖылыну #КлиматӨзгерісі #Биоалуантүрлілік #Мұхит #ТеңізЭкожүйесі #ҚоршағанОрта #ТабиғаттыҚорғау #IUCN #ЭкологиялықҚауіп