Munarmedia.kz | 19.06.2026 | ASTANA – АҚШ пен Иран әскери іс-қимылдардың аяқталғанын және ұзақмерзімді бейбіт реттеу шарттары бойынша келіссөздердің басталғанын бекітетін Өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды.
Тараптар әзірге құжатқа электронды форматта қол қойған. Ресми қол қою рәсімі жұма күні өтеді деп жоспарланған.
Меморандумның толық мәтіні әзірге АҚШ немесе Иран билігі тарапынан ресми жарияланған жоқ. Алайда америкалық үкімет өкілдерінің мәліметіне сүйенген бірқатар бұқаралық ақпарат құралдары құжаттың негізгі ережелерін жариялады. Ақпаратқа сәйкес, келісім 14 тармақтан тұрады.
Құжаттағы маңызды мәселелердің бірі – Ормуз бұғазы арқылы халықаралық кеме қатынасын кезең-кезеңімен қалпына келтіру тәртібі.
Меморандумда көрсетілгендей, бұғаздағы қауіпсіз теңіз қатынасын толық қалпына келтіру үшін шамамен 30 күн қажет болады. Осы уақыт аралығында кеме қатынасына кедергі келтіретін барлық факторларды жою көзделген.
Сонымен қатар келісімнің төртінші тармағына сәйкес, АҚШ Иран порттарына қатысты енгізілген теңіз блокадасын біртіндеп алып тастайды. Ирандық жүк тасымалының көлемі Ормуз бұғазы арқылы өтетін соғысқа дейінгі деңгейге жақындаған сайын шектеулер де кезең-кезеңімен жеңілдетілмек. Ал Иран экспортына және онымен байланысты қызметтерге қойылған өзге шектеулер дереу жойылуы тиіс.
Сарапшылардың ерекше назарын аударған тармақтардың бірі – Иранның Ормуз бұғазы арқылы өтетін кемелерден транзиттік төлем алу мүмкіндігі.
Құжатқа сәйкес, меморандум күшіне енгеннен кейінгі алғашқы 60 күн ішінде бұғаз арқылы өту тегін әрі еркін болады. Осы кезеңде Иран мен Оман билігі теңіз қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған ақылы қызметтердің әкімшілік тетіктері мен шарттарын келісуі қажет. Сондай-ақ бұл жүйе Парсы шығанағы елдерімен және халықаралық құқық талаптарына сәйкес үйлестірілуі тиіс.
Сарапшылардың пікірінше, ұсынылып отырған модель Түркияның бұғаздар жүйесінде қолданылатын тәжірибеге ұқсайды. Қазіргі таңда Түркия Монтрё конвенциясы негізінде өз аумақтық бұғаздары арқылы өтетін кемелерден навигациялық қауіпсіздік, маяк қызметі, құтқару және санитарлық инфрақұрылымды ұстау үшін транзиттік алым алады.
Мамандардың бағалауынша, Ормуз бұғазында осындай жүйенің енгізілуі халықаралық теңіз тасымалы шығындарын арттыруы мүмкін. Дегенмен құжатта нақты тарифтер мен төлем мөлшерлері әзірге көрсетілмеген.
Айта кетейік, Ормуз бұғазы әлемдік энергетикалық қауіпсіздік үшін стратегиялық маңызға ие су жолдарының бірі саналады. Әлемдік мұнай экспортының едәуір бөлігі дәл осы дәліз арқылы жүзеге асырылады.
#АҚШ #Иран #ОрмузБұғазы #БейбітКелісім #ХалықаралықСауда #ТеңізТасымалы #МұнайНарығы #ТаяуШығыс #Munarmedia