Munarmedia.kz. 25.09.2026. ASTANA.Орталық Азиядағы су тапшылығы аймақтағы ең өзекті мәселелердің біріне айналып отыр. Су ресурстарының азаюы, климаттың өзгеруі, ескі инфрақұрылым және трансшекаралық өзендерге тәуелділік Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және басқа да елдер үшін жаңа сын-қатерлер туғызуда.
Ресейлік «ПолитНавигатор» басылымы Орталық Азиядағы су мәселесіне қатысты көлемді материал жариялап, аймақтағы су инфрақұрылымына АҚШ пен Израильдің ықпалы артып келе жатқанын алға тартты.
Басылым авторлары бұл үдерісті геосаяси ықпалмен байланыстырады. Алайда мұндай тұжырымдар тәуелсіз дереккөздермен толық расталмағанын атап өткен жөн.
Су тапшылығының нақты себептері қандай?
Орталық Азиядағы су мәселесі жаңа құбылыс емес. Сараптамалық зерттеулер өңірдегі су инфрақұрылымының едәуір бөлігі Кеңес Одағы кезінде салынғанын және тәуелсіздік алғаннан кейін бес мемлекет арасында оны бірлесіп пайдалану мен қаржыландырудың күрделі жүйесі қалыптасқанын көрсетеді. (Frontiers)
Бүгінде өңірдегі мыңдаған бөгет, су қоймасы, канал, сорғы станциясы мен ирригациялық жүйе ауыл шаруашылығы мен халықты сумен қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады. Дүниежүзілік банк Орталық Азияда трансшекаралық су нысандарының тұрақты жұмыс істеуі аймақтың экономикалық және экологиялық қауіпсіздігі үшін маңызды екенін атап өткен. (World Bank Blogs)
Қазақстан да су тапшылығы мәселесімен бетпе-бет келіп отыр. Елдегі су ресурстарының шамамен 44 пайызы трансшекаралық өзендер арқылы қалыптасады. Бұл Қазақстанның көрші мемлекеттермен су жөніндегі келіссөздерге тәуелділігін арттырады. (CA Water Info)
Израильдің Қазақстандағы су жобалары
Израильдің су технологияларына Қазақстан тарапынан қызығушылық бар екені ресми түрде расталған.
Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің мәліметінше, 2024 жылы Қазақстанның Израильдегі елшісі Mekorot, Odis және BlueGen Water компанияларының жұмысымен танысқан. Кездесулер барысында су үнемдеу, ағын суды қайта өңдеу, тұщыту және су ресурстарын басқару технологиялары талқыланған. (Правительство Казахстана)
Кейін Қазақстан мен Израиль су ресурстарын басқару саласында ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойған. Құжатта су инфрақұрылымын жаңғырту, су үнемдеу технологияларын енгізу, суды қайта пайдалану, цифрлық мониторинг және құрғақшылық тәуекелдерін басқару мәселелері қарастырылған. (Правительство Казахстана)
Ал Түркістан облысында Израильдің ұлттық су компаниясы Mekorot өкілдері су ресурстарын тиімді басқару және өңірдің су инфрақұрылымын дамыту мәселелерін талқылаған. (Правительство Казахстана)
Бұл фактілер Израиль компанияларының Қазақстанның су саласына технологиялық және инвестициялық тұрғыда қызығушылық танытып отырғанын көрсетеді. Бірақ аталған келісімдер Қазақстанның су ресурстарын шетелдік компаниялардың бақылауына беру немесе оларды жекешелендіру туралы шешім қабылданды дегенді білдірмейді.
Қазақстанның заңнамасы не дейді?
Қазақстанның 2025 жылы қабылданған жаңа Су кодексінде су қоры мен су шаруашылығы нысандарының құқықтық мәртебесі нақты ажыратылған.
Кодекске сәйкес, Қазақстан аумағындағы су қоры мен су қоры жерлерін иелену, пайдалану және оған билік ету құқығын мемлекет халықтың мүддесі үшін жүзеге асырады. Су қорының өзін сатып алу-сату немесе меншік құқығын беретін басқа да мәмілелерге тыйым салынған. (Adilet.kz)
Ал су шаруашылығы құрылыстары мемлекеттік те, жеке де меншікте болуы мүмкін. Стратегиялық су шаруашылығы және гидротехникалық құрылыстарға қатысты заңда арнайы шектеулер белгіленген. (Adilet.kz)
Сондықтан «Қазақстанның суы шетелдіктерге сатылып жатыр» деген тұжырым мен жекелеген су шаруашылығы нысандарына шетелдік компаниялардың технологиялық немесе инвестициялық қатысуын бір нәрсе деп қарастыруға болмайды.
Қош-Тепа каналы өңір үшін неге маңызды?
Ауғанстандағы Қош-Тепа каналы Орталық Азиядағы су қауіпсіздігі мәселесін күрделендіріп отырған нақты факторлардың бірі. Жоба Әмудария суының бір бөлігін Ауғанстан аумағында пайдалануды көздейді. Бұл өзеннің төменгі ағысындағы мемлекеттер үшін су көлемі мен бөлу тәртібіне қатысты алаңдаушылық туғызады.
Алайда бұл жобаны «АҚШ Орталық Азиядағы суға бақылау орнату үшін әдейі жасап жатыр» деп көрсету үшін сенімді дәлел қажет. Мұндай байланыс жарияланған материалда авторлардың геосаяси пайымы ретінде берілгенімен, оны қалыптасқан факт ретінде көрсетуге болмайды.
Сібір өзендерін бұру идеясы қайта талқылануда
Орталық Азияға Ресейдің Сібір өзендерінің бір бөлігін бұру идеясы да мезгіл-мезгіл қайта көтеріледі. Бұл — Кеңес дәуірінен келе жатқан аса ірі инженерлік жоба.
Алайда оның құны, экологиялық салдары, Ресейдің өзі үшін ықтимал әсері және мемлекеттер арасындағы су саясаты сияқты мәселелер жобаның іске асуын өте күрделі етеді.
Сондықтан Орталық Азиядағы су мәселесін бір ғана геосаяси факторға тіреп қою жеткіліксіз. Мұнда климаттың өзгеруі, мұздықтардың жағдайы, ауыл шаруашылығындағы су тұтыну, ескірген каналдар, су қоймаларының техникалық жағдайы және трансшекаралық өзендерді бірлесіп басқару секілді бірнеше фактор қатар әсер етеді.
Ең басты мәселе — аймақтағы су ресурстарын кім басқаратыны ғана емес, олардың ұзақ мерзімге қалай сақталатыны. Су тапшылығы күшейген сайын Орталық Азия елдері үшін инфрақұрылымды жаңарту, суды үнемдеу технологияларын енгізу және трансшекаралық өзендер бойынша өзара келісімді күшейту стратегиялық маңызға ие бола түседі.
#Munarmedia #Қазақстан #ОрталықАзия #су #сутапшылығы #суқауіпсіздігі #Mekorot #Израиль #АҚШ #ҚошТепа #Әмудария #Сырдария #экология #суинфрақұрылымы